راویان| حمید درخش، فرهنگ و هنر؛ سیاهچادر در میان عشایر قشقایی ساختاری کهن و سازگار با دگرگونیهای اقلیمی است که هویت جمعی، نظام اجتماعی و پیوند با طبیعت را در کالبد خود حفظ کرده است. کاظم دشمه، فعال فرهنگی و پژوهشگر ایل قشقایی، در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری راویان، به واکاوی ویژگیهای فنی، کارکردهای اجتماعی و تاریخی و چالشهای پیش روی این نماد اصیل ایل پرداخت.
تحلیل ساختار فنی و سازگاری اقلیمی
این پژوهشگر در تحلیل ساختار فنی این سازه اظهار داشت «سیاهچادر قشقایی کاملاً از موی بز بافته میشود که انتخابی بسیار هوشمندانه است، چرا که موی بز علاوه بر وزن کم، استحکام بسیار بالایی دارد و به خاطر بافت خاصی که دارد، با هدایت آب باران به اطراف چادر مانع از جذب آب باران به درون چادر میشود.»
دشمه در بررسی تابآوری اقلیمی الیاف تصریح کرد «الیاف چادر در برابر تابش مستقیم خورشید، گرما و وزش باد بسیار مقاوم است و در تابستان فضای داخل چادر را خنک و در زمستان، گرمای داخلی را حفظ میکند.»
در برافراشته شدن سیاهچادر، پایهها نقشی فراتر از نگهداری فیزیکی دارند. به بیان این فعال فرهنگی، چیخ یا همان نیهای حفاظتی و تیرکهای چوبی، تنها ستونهای نگهدارنده نیستند، بلکه نماد استواری و مرکزیت زندگی عشیره محسوب میشوند.
این پایههای چوبی که چادر را برافراشته نگاه میدارند، در کنار نیهای حفاظتی پیرامون چادر، پیوندی میان امنیت فضای زندگی و هنر زیست با طبیعت برقرار میکنند، و چیخ نقطه آغاز برپایی یک خانه و نماد عزت و پایداری در کوچهای پرماجراست.
کارکردهای اجتماعی و تفکیک فضا در فصول مختلف
دشمه در بررسی کارکردهای اجتماعی تأکید کرد «سیاهچادر، مسکن اصلی و قلب تپنده زندگی ایلات است.»
وی در تشریح شیوه زیست درون این سازه بیان داشت «اگرچه معمولاً تمام اعضای خانواده زیر یک سیاهچادر بزرگ زندگی میکنند، اما مدیریت هوشمندانه فضا اجازه میدهد که با کشیدن پردهای در میان، حریم خصوصی خانواده از فضای پذیرایی برای مهمانان جدا شود.»
او با اشاره به استفاده از پردههای جلویی برای جلوگیری از ورود گرد و خاک افزود «این فضای واحد، صحنه اصلی برگزاری تمامی جشنها، عروسیها و مراسمات مهم ایل است.»
این پژوهشگر تفاوت میان دو شیوه برافراشتن چادر در فصول مختلف سال را اینگونه شرح داد که در فصل بهار، چادر به سبک «یازیانا» با باز شدن درب از قسمت طولی، جلوهای بسیار زیبا پیدا میکند و در فصل زمستان، برای مقابله با بارش، چادر به سبک «قیش یانا» با ایجاد سقف شیروانی، آب را به اطراف هدایت میکند.
پیوند تاریخی و چالشهای ماندگاری نماد هویتی
یکی از مباحث محوری در این گفتگو، پیوند تاریخی سیاهچادر با تمدنهای باستان بود. دشمه با اشاره به تصاویر مهندسان و معماران خارجی از تخت جمشید اظهار داشت که ساختار بازسازیشده از تخت جمشید، شباهت ساختاری عجیبی به سبک یازیانا یا همان چادر بهاره قشقایی دارد، هرچند این موضوع نیازمند تحقیقات علمی و مستند بیشتری است.
وی با تأکید بر اصالت این سبک ساختمانی گفت «بر اساس آنچه که از پدربزرگان و از طریق نقلهای سینهبهسینه دریافت شده، سبک سیاهچادر از دوران صفویه تا کنون دستخوش تغییر بنیادین نشده است.»
دشمه سبک منحصربهفرد افراشتن سیاهچادر قشقایی را عاملی دانست که آن را از سایر اقوام نظیر بختیاریها، ترکمنها و شاهسونها متمایز ساخته و به یک برند هویتی تبدیل کرده است.
با این حال، وی با نگاهی واقعبینانه به آینده نسبت به بقای این اثر هشدار داد و تأکید کرد «با توجه به روند رو به رشد یکجانشینی و شهرنشینی در میان ایلات و عشایر، چشمانداز آینده برای حفظ این سنت و بقای سیاهچادر در زندگی مدرن، چندان روشن نیست.»
