به گزارش اقتصادنیوز به نقل از خبرآنلاین، اعلام امضای یک توافق همکاری هستهای غیرنظامی میان ایالات متحده آمریکا و عربستان سعودی، با واکنشهای گسترده سیاسی و دیپلماتیک در خاورمیانه و واشنگتن مواجه شدهاست.
این توافق که توسط کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، و شاهزاده عبدالعزیز بن سلمان، وزیر انرژی عربستان به امضا رسید، قرار است پایهگذار یک همکاری چند میلیارد دلاری و چند دههای میان دو کشور باشد. اما تنها یک روز پس از اعلام این خبر، اظهارات و موضعگیریهای متناقض دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، و واکنشهای تند مقامات اسرائیلی، این پیمان را در هالهای از ابهام و پیچیدگی فرو برده است.
یکی از محورهای اصلی و حساس این توافق، موضوع غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان است. بر اساس گزارشهای رسانههای آمریکایی نظیر انبیسی نیوز و سیانان به نقل از منابع آگاه، توافق اولیه بهگونهای تنظیم شده که در صورت تأیید امکانسنجی تجاری توسط یک تیم مشترک آمریکا و عربستان، شرکتهای آمریکایی میتوانند تأسیسات غنیسازی اورانیوم را در خاک عربستان احداث کنند. در این مدل )که به سیستم «باکس سیاه» معروف است( فناوری حساس به عربستان منتقل نمیشود، اما اورانیوم در داخل خاک این کشور غنیسازی خواهد شد.
این رویکرد یک چرخش بزرگ در سیاستهای سنتی واشنگتن محسوب میشود؛ زیرا آمریکا پیش از این همواره از اعطای فناوری غنیسازی به کشورهایی که فاقد آن بودند خودداری میکرد. علاوه بر این، بر اساس گزارش سیانان، عربستان بر خلاف امارات متحده عربی (که در سال ۲۰۰۹ پروتکل الحاقی آژانس بینالمللی انرژی اتمی را امضا کرد)، ملزم به امضای این پروتکل سختگیرانه برای بازرسیهای سرزده نشده است.
با این حال، تنها ۲۴ ساعت پس از امضای توافق، دونالد ترامپ در شبکههای اجتماعی موضعی متفاوت گرفت و نوشت: «هیچ غنیسازی موادی وجود نخواهد داشت! ایالات متحده با تأسیسات هستهای غیرنظامی (بدون غنیسازی) مخالفت ندارد.»
این ادعای ترامپ موجی از سردرگمی ایجاد کرده است، زیرا مشخص نیست آیا متن توافق تغییر کرده یا اینکه ترامپ در حال اعمال فشارهای جدید است.
عربستان سعودی همواره تأکید کرده که برنامهاش کاملاً غیرنظامی است، اما محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، در سال ۲۰۱۸ در گفتوگو با شبکه سیبیاس نیوز به صراحت خطنشان کشیده بود: «بدون شک اگر ایران به بمب هستهای دست یابد، ما نیز در سریعترین زمان ممکن همین مسیر را دنبال خواهیم کرد.»
یکی دیگر از شروط ناگهانی که ترامپ مطرح کرد، مشروط کردن کل توافق هستهای به عادیسازی روابط عربستان و اسرائیل بود. ترامپ در حساب کاربری خود در شبکه «تروت سوشال» نوشت که این توافق: «کاملاً مشروط به پیوستن عربستان سعودی به پیمانهای بسیار محترم و موفق ابراهیم است.»
این شرط در حالی مطرح میشود که تا پیش از این، ریاض بارها اعلام کرده بود تا زمانی که مسیر مشخص و برگشتناپذیری برای تشکیل دولت مستقل فلسطینی ایجاد نشود، عادیسازی روابط با اسرائیل غیرممکن خواهد بود.
به گزارش سیانان، در دوران دولت جو بایدن نیز عادیسازی روابط شرط چنین توافقی بود، اما پس از جنگ غزه، این مسئله برای ریاض «غیرممکن» شد و مذاکرهکنندگان به سمت توافقی محدودتر رفتند. تحمیل مجدد این شرط توسط ترامپ میتواند کل این پیمان هستهای را با بنبست دیپلماتیک مواجه کند.
مایک هانا، خبرنگار شبکه الجزیره در واشنگتن، در این باره گزارش داد: «این شرط ترامپ درباره پیمانهای ابراهیم به نظر نمیرسد بخشی از توافق اصلی امضاشده بوده باشد. بنابراین پرسشهای بیشماری مطرح شده و بدون شک سوالات متعددی در کنگره ایجاد خواهد شد.»
اگرچه دفتر بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، از احتمال پیوستن عربستان به پیمانهای ابراهیم استقبال کرد و آن را «جهشی تاریخی برای صلح» خواند، اما توافق اتمی موجی از خشم و نگرانی شدید را میان مقامات سیاسی و نظامی اسرائیل برانگیخته است. منتقدان در اسرائیل معتقدند که حتی یک برنامه اتمی غیرنظامی در عربستان میتواند امنیت بلندمدت این رژیم را به خطر اندازد.
بر اساس گزارش رویترز، چهرههای برجسته اپوزیسیون و مقامات سابق نظامی اسرائیل تندترین انتقادات را مطرح کردهاند:
نفتالی بنت، نخستوزیر سابق اسرائیل، گفت: «توافق هستهای که بدون اطلاع و بالای سر اسرائیل با عربستان در حال شکلگیری است، یک شکست استراتژیک جدی است که امنیت ما را به خطر میاندازد. غنیسازی هستهای در خاک عربستان میتواند به یک رقابت هستهای منطقهای و از دست رفتن خطرناک کنترل منجر شود.»
آویگدور لیبرمن، وزیر دفاع سابق اسرائیل، تصریح کرد: «برنامه هستهای غیرنظامی در عربستان سعودی در نهایت به سلاح هستهای ختم خواهد شد و به یک رقابت تسلیحاتی دیوانهوار در سراسر خاورمیانه منجر میشود. اسرائیل باید با این توافق مخالفت کرده و در کنگره آمریکا برای لغو آن لابی کند.»
بنی گانتس، وزیر دفاع و فرمانده سابق ارتش اسرائیل، در اظهاراتی گفت:«هیچ مقام امنیتی وجود ندارد که بگوید وارد کردن قابلیت هستهای غیرنظامی به عربستان سعودی، بدون ادغام این اقدام به عنوان بخشی از ساخت یک ائتلاف منطقهای میانهرو، گامی است که برای امنیت اسرائیل خوب باشد.»
توافق امضاشده میان واشنگتن و ریاض که تحت عنوان «توافق ۱۲۳» (بخش ۱۲۳ قانون انرژی اتمی آمریکا) شناخته میشود، برای اجرایی شدن نهایی باید به تصویب کنگره ایالات متحده برسد.
این قانون یک بازه زمانی ۹۰ روز کاری را برای بررسی قانونگذاران آمریکایی تعیین میکند. اگر کنگره بتواند قطعیتی از مخالفت (قطعنامه رد توافق) را به تصویب برساند، میتواند مانع اجرایی شدن آن شود.
بسیاری از نمایندگان دموکرات و حتی برخی از جمهوریخواهان نگرانند که ارائه فناوری حساس هستهای به ریاض، بهویژه در غیاب بازرسیهای سختگیرانه آژانس بینالمللی انرژی اتمی، خطر اشاعه تسلیحات اتمی در خاورمیانه را افزایش دهد. از سوی دیگر، مدافعان توافق در دولت ترامپ استدلال میکنند که اگر آمریکا این تکنولوژی را به عربستان نفروشد، ریاض به سمت چین یا روسیه خواهد رفت.
توافق اتمی آمریکا و عربستان سعودی یک بازی چندوجهی و پرریسک است. از یک سو واشنگتن به دنبال منافع اقتصادی چند میلیارد دلاری و تعمیق نفوذ استراتژیک خود در خاورمیانه است؛ از سوی دیگر ریاض میخواهد به انرژی هستهای و توانمندیهای پیشرفته دست یابد. اما ورود شروط جدید ترامپ درباره عادیسازی روابط با اسرائیل، مخالفتهای شدید مقامات تلآویو و بررسیهای سختگیرانه در کنگره آمریکا نشان میدهد که این توافق تا نهایی شدن، مسیر هموار و آسانی پیشرو نخواهد داشت.
