در میان رمان و سفرنامهای که هر سال با موضوع اربعین منتشر میشوند، «داعشی و عاشقی» مسیری متفاوت را برگزیده است؛ رمانی که بهجای روایت پیادهروی تاکربلا، تقابل دو جهانبینی را بیان میکند.
یادداشت مهمان، وجیهه تقیزاده، خبرنگار حوزه کتاب: در میان انبوه کتابهایی که درباره پیادهروی اربعین نوشته شدهاند، «داعشی و عاشقی» جایگاهی ویژه دارد. این رمان نه یک سفرنامه صرف است و نه یک مدحیه عاشورایی کلیشهای. بلکه اثری است داستانی، پرتعلیق و روانشناختی که از دل مسیر نجف تا کربلا، روایتی تازه از تقابل «عشق» و «خشونت» را به تصویر میکشد. مجید ملامحمدی، شاعر و نویسنده پرکار کودک و نوجوان، در این کتاب نشان میدهد که ادبیات دینی میتواند بدون شعارزدگی، با اتکا به شخصیتپردازی و تعلیق، خواننده را تا آخرین صفحه با خود همراه کند.
درونمایه اصلی: تقابل دو جهانبینی
هسته مرکزی داستان، مواجهه دو عضو جوان گروهک تروریستی داعش با فرهنگ شیعیِ پیادهروی اربعین است. «جوزف»، جوانی اروپایی با چهره بور و پریشان، و «زینا»، دختری عرب با ذهنی خشن و متعصب، با یک مأموریت ویژه انجام عملیات انتحاری در میان زائران حسینی وارد این مسیر میشوند. اما در طول مسیر، آنچه میبینند، نقطه مقابل تمام آموزههای داعش است.
در یک سوی داستان، جبهه باطل با ویژگیهایی همچون تکفیر و خشونت، نگاه ابزاری به انسان، ترس از دیگری و کوتهبینی و جهالت مرکب قرار دارد.
و در سوی دیگر، جبهه حق که با رفتارهایش همانند مهماننوازی بیچشمداشت، اشکهای عاشقانه در استقبال از زائر، ایثار و ازخودگذشتگی، عشق بیچونوچرا به اهل بیت (ع) خود را معرفی میکند.
نویسنده با ظرافت نشان میدهد که زائران شیعه، بدون آنکه بدانند این دو نفر قصد تخریب دارند، با آغوش باز از آنان استقبال میکنند. همین رفتار سرشار از محبت است که جوزف را به تردید میاندازد و کم کم دیوار تعصب را فرو میریزد. اما زینا، در کنار همراهش، همچنان بر جهل خود پافشاری میکند؛ نمادی از آن دسته از انسانهایی که حتی در برابر روشنترین حقیقتها، چشم بر هم مینهند.
راز متمایز بودن «داعشی و عاشقی» در میان آثار اربعینی
از ویژگیهای برجسته کتاب میتوان به شخصیتپردازی چندلایه و باورپذیر آن اشاره کرد.
جوزف شخصیتی ایستا نیست؛ او از آغاز داستان که با تکبر و خشم وارد میشود، به تدریج دستخوش تحولی درونی میگردد. نویسنده با تکگوییهای درونی او، فرایند تردید و بازاندیشی را به شکلی روانشناختی روایت میکند. در مقابل، زینا نماد انکار و تعصب است و همین تضاد میان این دو، کشش داستانی را دوچندان میکند.
از دیگر ویژگیهای کتاب، روایت دقیق از فضای واقعی اربعین است. ملامحمدی به جزئیات عینی مسیر پیاده روی اربعین وفادار مانده است و با دقت شمارهگذاری ستونهای برق (عمودها) از ۱ تا ۱۴۵۲، فاصله دقیق نجف تا کربلا (۸۲ کیلومتر)، رفتارهای احساسی عربهای عراقی با زائران (بوسیدن دست و پا، گریه شوق، اصرار بیدریغ برای مهمانی)، شربتهایی که موکبداران در کنار مسیر تقدیم میکنند و لهجه شکسته عربی که در گفتوگوها بهکار رفته است را روایت میکند.
این وفاداری به واقعیت، فضایی باورپذیر و ملموس برای خواننده ایجاد میکند و او را بهجای شخصیت اصلی داستان مینشاند.
سومین ویژگی کتاب نثر روان و بیپیرایه است که در برخی از لحظات کلیدی، به شاعرانگی میگراید. جملات کوتاه و ضربآهنگ مناسب، بهویژه در صحنههای احساسی، ضریب تأثیرگذاری متن را افزایش داده است. از سوی دیگر، گفتوگوهای عربیِ ساده، به غنای فضای داستان افزوده و حس بومیگرایی را تقویت کرده است.
تعلیق داستانی هوشمندانه
نویسنده از ابتدا میداند که خواننده از ماهیت انتحاری دو شخصیت اصلی آگاه است؛ اما با ظرافت، این راز را تا پایان در لفافه نگه میدارد و همزمان با نشان دادن رفتارهای محبتآمیز زائران، تنش میان «باید بمیرم» و «زندگی شیرین است» را به اوج میرساند. این تضاد درونی، موتور محرک داستان است.
کتاب بدون آنکه پند و اندرز مستقیمی بدهد، از دل روایت، پیامهایی چون «محبت، قویترین سلاح است»، «جهل ریشه خشونت است» و «هر کس قابلیت بازگشت دارد» را به خواننده منتقل میکند. این غیرمستقیمگویی، از نقاط قوت اصلی اثر است.
«داعشی و عاشقی» که توسط انتشارات بهنشر منتشر شده تاکنون به چاپ دوازدهم رسیده و بیش از ۱۴ هزار نسخه از آن فروخته شده است. این استقبال گسترده، نشاندهنده نیاز مخاطب به آثاری است که دغدغههای روز جهان اسلام را با زبانی هنری و داستانی روایت کنند.
کتابی که هم مخاطب مذهبی را راضی نگه میدارد، هم برای خواننده غیرمذهبی جذابیت دارد و هم میتواند به عنوان یک سند ادبی برای تحلیل تقابل انسانیت و افراطگری بهکار آید. نگاه متقارن نویسنده به دو جبهه، پایان باز داستان، و شخصیتپردازی ظریف، همگی دستبهدست هم دادهاند تا این رمان به یکی از پرفروشترین آثار با موضوع اربعین تبدیل شود.
کتابی برای همه فصلها
«داعشی و عاشقی» فقط یک کتاب محرمی نیست؛ اثری استانسانشناسانه، روانکاوانه و اجتماعی که برای هر زمان و مکانی حرف دارد. ملامحمدی با قلمی خوشنگاه، نشان میدهد که در سختترین شرایط هم، عشق میتواند بر کینه غلبه کند و محبت، حتی در دل یک تروریست، جوانه بزند. این اثر را باید خواند؛ هم برای لذت بردن از یک روایت خوب، هم برای درک عمیقتر همان چیزی که پیادهروی اربعین را به بزرگترین اجتماع صلحآمیز جهان تبدیل کرده است.
