سیوسهپل اصفهان، بند امیر فارس، بند شادروان خوزستان و مجموعه سازههای آبی سیراف بوشهر؛ چهار میراث تاریخی این سرزمین در فهرست جهانی سازههای تاریخی آبیاری و زهکشی کمیسیون بینالمللی آبیاری و زهکشی (WHIS) قرار گرفتند.
همشهری آنلاین- راحله عبدالحسینی: سیوسهپل اصفهان، بند امیر فارس، بند شادروان خوزستان و مجموعه سازههای آبی سیراف بوشهر؛ چهار میراث تاریخی این سرزمین در فهرست جهانی سازههای تاریخی آبیاری و زهکشی کمیسیون بینالمللی آبیاری و زهکشی (WHIS) قرار گرفتند. ثبت این ۴ سازه بار دیگر توجهها را به سابقه چند هزار ساله دانش مدیریت آب در ایران جلب کرده و نشان میدهد که چطور قناتهای چند هزارساله، بندها، آبانبارها و پلبندهای تاریخی راهکارهایی برای سازگاری با اقلیم گرم و خشک ایران بودهاند.
ثبت جهانی چهار سازه آبی در فهرست جهانی، جلوهای از قدمت چند هزارساله دانش مهندسی و مدیریت آب در سرزمین کهن ایران را به رخ جهانیان میکشد. پژوهشگر علوم و مهندسی آب و عضو بخش جوان کمیته ملی آبیاری و زهکشی درباره دلیل انتخاب این ۴ سازه و ویژگی منحصر به فرد آنها به همشهری آنلاین میگوید: «یکی از معیارها برای قرار گرفتن آثار در فهرست WHIS، این است که سازه حداقل صد ساله باشد و با مدیریت آب و آبیاری کشاورزی ارتباط داشته باشد.»
محمد حسنلی با بیان اینکه بیش از ۲ هزار اثر تاریخی واجد ویژگیهای مرتبط با مدیریت و بهرهبرداری از آب در ایران شناسایی شده، اما هر سال فقط چهار اثر امکان معرفی به WHIS را دارد، میافزاید: «تاکنون ۱۲ اثر از ایران شامل مجموعه عباسآباد بهشهر، قنات بلده، سد تاریخی فریمان، قنات فضلعلیخان، سد کریت، قنات مون، آبراهه ناصری، پل قلعه حاتم، قنات قاسمآباد، سازههای آبی شوشتر، گرداب سنگی و قنات زارچ در فهرست سازههای تاریخی آبیاری جهان معرفی شدهاند.»
محمد حسنلی با اشاره به اینکه سازههای آبی سیراف به دوره ساسانی تعلق دارد، میافزاید: «در ابتدا محققان تصور میکردند برخی از این سازهها قبر هستند، اما پس از وقوع زلزله بزرگ در بندر سیراف، مشخص شد که این سازهها در اصل برای جمعآوری آب ساخته شدهاند. سیراف یکی از گزینههای ثبت در یونسکو است و در آن، علاوه بر سازههای مربوط به ذخیره، انتقال و بهدستآوردن آب، مجموعهای از سازهها از جمله سیلبندها، سدهای مخزنی و آبانبارها وجود دارد.»
به گفته او، بند امیر در استان فارس بر رودخانه کر، سازهای با قدمت دوره دیلمیان و حدود هزار ساله و همچنان سرپاست و کارکرد انحراف و تقسیم آب را دارد.
این پژوهشگر حوزه آب درباره بند شادروان (بند قیصر) ادامه میدهد: «شادروان، هم بند بوده و از طغیان رودخانه جلوگیری میکرده و هم بهعنوان پل مورد استفاده قرار میگرفته است. هنگامی که سیلاب رخ میداده، آب از دهانههای این پلبند به میزانی هدایت میشده که به اراضی و مناطق پاییندست رودخانه آسیب وارد نکند.»
به گفته او، بند شادروان در دوره ساسانی و به وسیله اسرای رومی ساخته شده و از آن با نامهایی مانند پلبند قیصر، بند قیصر یا پل والرین نیز یاد شده است. این سازه همچنین در شاهنامه فردوسی مورد اشاره قرار گرفته است.
سیوسهپل (پل اللهوردیخان) یکی دیگر از سازههای جهانی شده، بخشی از نظام تاریخی مدیریت آب زایندهرود بود. حسنلی میگوید: «این سازه در کنار دیگر پلها و سازههای تاریخی زایندهرود، بخشی از مجموعه سازههایی بوده که علاوه بر کارکرد ارتباطی، در مدیریت و تقسیم آب نیز نقش داشتهاند. در سازههایی مانند پل خواجو، تختههایی برای هدایت آب وجود داشته است.»
این پژوهشگر حوزه آب در پاسخ به اینکه ثبت این چهار سازه چه تصویری از سابقه و تداوم دانش مهندسی آب ایران به جهان ارائه میدهد، میگوید: «ایران را به قنات میشناسند، زیرا قنات در ایران حدود ۲۷۰۰ سال سابقه دارد، اما پیش از قنات نیز سازههایی برای ذخیره و انحراف آب در ایران وجود داشته است. ۱۱ قنات بهعنوان مجموعه قناتهای ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدهاند. در فهرست آثار ملی، تعداد قابل توجهی سازههای مرتبط با آب مانند بندها، آسیابهای آبی و آبانبارها نشان میدهد دانش مهندسی آب در ایران بسیار فراتر از قنات بوده است. دانش مهندسی و مدیریت آب در ایران سابقهای بسیار قدیمیتر از قنات دارد و این دانش به بیش از ۳ هزار سال پیش بازمیگردد. قنات در تمدنی که با خشکسالی مواجه بوده شکل گرفته، اما در دورههای مختلف سازههای کنترل آب، انحراف آب و ذخیره آب نیز ایجاد شده است.»
حسنلی در پاسخ به این پرسش که آیا میتوان از دانش و تجربه سازندگان این سازهها برای مدیریت آب امروز کشور درس گرفت، میگوید: «گذشتگان تلاش میکردند با استفاده از سازهها از هدررفت آب جلوگیری کنند، آب را ذخیره کنند و مانع خسارت به اراضی کشاورزی و خانهها شوند. از لحاظ سازهای امروز پیشرفتهای زیادی ایجاد شده، اما تفکر و اندیشهای که گذشتگان درباره استفاده از آب داشتند، همچنان قابل استفاده است.»
میراث آب چطور میتواند به تقویت گردشگری و توسعه جوامع محلی کمک کند؟ حسنلی میگوید: «توسعه گردشگری در پیرامون سازههای آبی تاریخی، فرصت اقتصادی برای جوامع محلی و افزایش مشارکت آنان در حفاظت از میراث محلی است. با افزایش آگاهی جوامع محلی و گردشگران، زمینه پیشگیری از تخریبهای احتمالی و حفاظت مشارکتی از این میراث هم فراهم میشود.»
