کمتر از شش هفته پس از انتشار ژاپنی تازهترین رمان هاروکی موراکامی، دستکم دو ترجمه فارسی آن در بازار ایران دیده میشود و چند ترجمه دیگر نیز در راه است. مسئله اینجاست: نسخه کامل انگلیسی این رمان هنوز منتشر نشده و زمان انتشارش هم اعلام نشده است.
همشهری آنلاین: بر اساس اطلاعات ثبتشده در سایت کتابخانه ملی، ترجمههای فارسی صراحتاً بهعنوان ترجمه از انگلیسی معرفی شدهاند. این تناقض پرسشهایی جدی درباره مسیر واقعی ترجمه این کتاب در ایران ایجاد میکند.
هاروکی موراکامی تازهترین رمان بلند خود را روز ۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، برابر با ۱۲ تیر ۱۴۰۵ در ژاپن منتشر کرد. ناشر ژاپنی، شینچوشا، این کتاب را شانزدهمین رمان بلند موراکامی و نخستین رمان بلند او با یک زن بهعنوان تنها شخصیت اصلی معرفی کرده است. نسخه چاپی کتاب ۳۵۲ صفحه دارد. رمان از چهار داستانی شکل گرفته که موراکامی آنها را بین ژوئن ۲۰۲۴ و مارس ۲۰۲۶ در مجله ادبی Shincho منتشر کرده و سپس آنها را بازنویسی و گسترش داده است. بنابراین کتابی که در تیرماه منتشر شد، صرفاً مجموعهای از داستانهای قدیمی نیست، بلکه نسخهای بازنگریشده و یکپارچه از این مجموعه است. انتشار کتاب در ژاپن با استقبال زیادی همراه شد و شینچوشا تنها چهار روز بعد اعلام کرد که برای چاپ دوم ۵۰ هزار نسخه سفارش داده و تیراژ تجمعی کتاب به ۳۰۰ هزار نسخه رسیده است.
اینجا بخش مهم ماجراست. گزارشهای انگلیسیزبان در ماههای منتهی به انتشار کتاب تصریح کرده بودند که برای ترجمه انگلیسی کامل رمان هنوز تاریخ انتشار اعلام نشده است. وبسایت Literary Hub پیش از انتشار کتاب نوشت که برای ترجمه انگلیسی آن هنوز تاریخ انتشار اعلام نشده و خوانندگان انگلیسیزبان باید منتظر بمانند. حتی پس از انتشار ژاپنی نیز وضعیت تغییر نکرده بود. آسوشیتدپرس در گزارش خود درباره انتشار کتاب در ۳ ژوئیه نوشت که کتاب در آن زمان فقط به زبان ژاپنی در دسترس بود و برنامه ترجمه هنوز اعلام نشده بود. واشنگتنپست نیز همین وضعیت را گزارش کرد: رمان در حال حاضر فقط به ژاپنی منتشر شده و برنامه ترجمه اعلام نشده است. جستوجوی فهرستهای کتاب نیز همین تصویر را تأیید میکند: برای نمونه، Google Books در حال حاضر رکورد کتاب ژاپنی شینچوشا را با تاریخ انتشار ۳ ژوئیه ۲۰۲۶ ثبت کرده، نه یک ویرایش انگلیسی.
پس در یک تاریخ کلیدی میتوان با اطمینان گفت: ۱۲ تیر ۱۴۰۵: نسخهٔ ژاپنی منتشر شد. ۲۳ مرداد ۱۴۰۵: نسخه کامل انگلیسی هنوز منتشر نشده و تاریخ انتشار رسمی آن اعلام نشده است.
البته ماجرا یک پیچیدگی مهم دارد که میتواند منشأ بخشی از این سردرگمی باشد. اولین داستان از مجموعه «کاحو» در سال ۲۰۲۴ در مجله نیویورکر به انگلیسی منتشر شد و مترجم آن فلیپ گبریل بود. اما آن متن ترجمه داستان اول مجموعه است، نه ترجمه کامل رمان ۳۵۲ صفحهای که در تیر ۱۴۰۵ منتشر شد. منابع انگلیسی نیز دقیقاً بر همین تفاوت تأکید کردهاند. به عبارت دیگر، وجود یک متن انگلیسی با عنوان «Kaho» نباید با وجود ترجمهٔ انگلیسی کتاب The Tale of KAHO اشتباه گرفته شود.
در ایران ماجرا با سرعتی کاملاً متفاوت پیش رفته است. انتشارات وزن دنیا کتاب را با عنوان «قصه کاحو» با ترجمه علی مجتهدزاده منتشر کرده است. خود سایت ناشر، کتاب را محصول سال ۱۴۰۵ و مترجم را علی مجتهدزاده معرفی میکند. بر اساس اطلاعات ثبت شده در وبسایت کتابخانه ملی، در قسمت یادداشت نوشته شده: «کتاب حاضر از متن انگلیسی تحت عنوان "The tale of KAHO" به فارسی برگردانده شده است.» اگر نسخهٔ کامل انگلیسی کتاب هنوز منتشر نشده و برنامه انتشار آن هم اعلام نشده، مترجم ایرانی دقیقاً کدام نسخهٔ انگلیسی را ترجمه کرده است؟ این پرسش درباره روش ترجمه است، نه الزاماً درباره کیفیت ترجمه فارسی.
در فهرستی که برای این گزارش در اختیار ما قرار گرفته، چند عنوان فارسی برای همین اثر ثبت شده است:
«داستان کا-هو»، ترجمه امیربهروز قاسمیکرمانی، مشهد: خیزران، ۱۴۰۵.
«قصه کاهو»، ترجمه علی مجتهدزاده، تهران: وزن دنیا، ۱۴۰۵. (در نسخه چاپشده «کاحو» جایگزین «کاهو» شده است.)
«قصه کاهو»، ترجمه سحر بستام، تهران: کتاب دیدآور ، ۱۴۰۵.
«داستان کاهو»، ترجمه ژاسمن داودی، تهران: چترا، ۱۴۰۵.
«قصه کاهو»، ترجمه آراز بارسقیان، تهران: انتشارات میلکان، ۱۴۰۵.
«داستان کاهو»، ترجمه کاظم کامروا، تهران: نشر صندوقچه، ۱۴۰۵.
از میان این موارد، دستکم نسخه علی مجتهدزاده و نسخه ژاسمن داودی اکنون در فهرستهای فروش کتاب قابل مشاهدهاند. برای نمونه، کتاب «داستان کاهو» با ترجمهٔ ژاسمن داودی، نشر چترا، با شابک ۹۷۸۶۲۲۱۹۷۰۷۶۶، سال چاپ ۱۴۰۵ و ۲۳۲ صفحه ثبت شده و در حال عرضه است. این سرعت به خودی خود اثباتکننده استفاده از هوش مصنوعی نیست. یک مترجم مسلط به ژاپنی میتواند مستقیماً از متن اصلی ترجمه کند و حتی ممکن است نسخه کاری یا متن دیگری در اختیار داشته باشد. اما وقتی ناشر یا مترجم ادعا میکند ترجمه از انگلیسی انجام شده، در حالی که نسخه کامل انگلیسیِ قابل انتشار وجود ندارد، مسئله دیگر صرفاً سرعت ترجمه نیست.
بررسی متنهای معرفی کتاب نیز نکته قابل توجه دیگری نشان میدهد. سایت رسمی شینچوشا داستان را درباره کاحو، تصویرگر ۲۶ سالهٔ کتاب کودک، و مجموعهای از اتفاقات عجیب که پس از یک قرار ملاقات آغاز میشود معرفی میکند. چهار فصل کتاب نیز مشخصاً عبارتاند از «کاحو و مرد موتورسوار»، «مورچهخوار موساشیساکای»، «کاحو و ملکه موریانه» و «فرشتهٔ نگهبان، تخم فیل و اسکارلت جوهانسون». اما صفحه فروش ناشر ایرانی وزن دنیا در معرفی کتاب مینویسد موراکامی «قهرمان داستان را در مسیری پرالتهاب برای رسیدن به مادرش» قرار میدهد و از «نجات دادن دیگری» بهعنوان محور روایت سخن میگوید. این توصیف با معرفی رسمی شینچوشا از داستان همخوانی آشکاری ندارد و حتی عنصر «مادر» در خلاصه رسمی ژاپنی که ناشر منتشر کرده، محور داستان نیست. البته این مورد بهتنهایی چیزی را ثابت نمیکند؛ ممکن است خلاصه ناشر ایرانی اشتباه، بازاری یا برگرفته از منبعی ثانویه باشد. اما در کنار مسئله «ترجمه از انگلیسی»، به پرسشهای بیشتری درباره منشأ متنهای فارسی دامن میزند. در مورد نسخه چترا نیز اطلاعات کتابشناختی نشان میدهد که کتاب ۲۳۲ صفحه دارد، در حالی که نسخهٔ ژاپنی شینچوشا ۳۵۲ صفحه است. اختلاف تعداد صفحات، البته بهتنهایی هیچ دلیلی برای ترجمهٔ ماشینی نیست و میتواند ناشی از قطع، صفحهآرایی، فونت و ویراست باشد.
این ترجمهها حاصل استفاده از هوش مصنوعی است؟ برای چنین ادعایی باید خود ترجمهها با متن ژاپنی مقابله شوند؛ مثلاً یک متخصص ژاپنی بتواند نشان دهد که خطاهای معنایی خاصی در ترجمه وجود دارد که از ترجمه ماشینی ژاپنی به فارسی قابل توضیح است. اما آنچه در حال حاضر قابل اثبات است، چیز دیگری است: بازار ایران در فاصلهای بسیار کوتاه پس از انتشار ژاپنی به سراغ ترجمههای فارسی رفته، در حالی که بازار انگلیسی هنوز ترجمه کامل کتاب را ندارد؛ و دستکم در یک مورد، رسانهای معتبر به نقل از مشخصات کتاب اعلام کرده که ترجمه از انگلیسی انجام شده است.
این وضعیت، یک سؤال ساده اما بسیار مهم را پیش میکشد: اگر ترجمهٔ انگلیسی کامل «The Tale of KAHO» هنوز وجود ندارد، ترجمههای فارسی که خود را ترجمه از انگلیسی معرفی میکنند، دقیقاً از چه متنی ترجمه شدهاند؟ پاسخ به این سؤال میتواند مشخص کند که با یک رقابت معمول و عجیب اما قانونی میان ناشران ایرانی روبهرو هستیم، یا با پدیدهای تازهتر: ترجمه سریع ادبیات ژاپن با کمک هوش مصنوعی، و عرضه آن تحت نام مترجم انسانی بدون توضیح درباره نقش ماشین در فرآیند ترجمه.
