در ایستگاه شماره ۶ آتشنشانی لیورمور کالیفرنیا، یک شیء کوچک، شهرتی جهانی دارد: لامپ رشتهای «سنتنیال».
همشهری آنلاین- فاطمه عباسی: این لامپ که در سال ۱۹۰۱ توسط شرکت «شلبی الکتریک» ساخته و نصب شد، اخیراً ۱۲۵ سالگی خود را جشن گرفت و با بیش از یک میلیون ساعت کارکرد، نامش را در کتاب رکوردهای گینس به عنوان بادوامترین لامپ تاریخ ثبت کرده است. اما این نور کوچک و پایدار، بیش از یک قرن است که سایهای بزرگ از یک تئوری توطئه جنجالی را بر سر غولهای صنعتی جهان انداخته است.
ماجرا از این قرار است که طرفداران این تئوری معتقدند شرکتهای بزرگ تولید لامپ، عمداً محصولاتی با عمر کوتاه میسازند تا فروش خود را تضمین کنند. آنها به کارتل بدنام «فوبوس» اشاره میکنند که در سال ۱۹۲۵ توسط شرکتهایی مانند فیلیپس و جنرال الکتریک تشکیل شد و عمر استاندارد لامپها را به ۱,۰۰۰ ساعت محدود کرد. از نگاه آنها، لامپ سنتنیال مدرک انکارناپذیری است که نشان میدهد فناوری ساخت لامپهای بادوام از ابتدا وجود داشته اما برای سود بیشتر سرکوب شده است.
اما علم فیزیک، روایتی متفاوت و بسیار سادهتر را آشکار میکند. راز طول عمر این لامپ نه در یک توطئه، بلکه در یک مصالحه اساسی در طراحی لامپهای رشتهای نهفته است: تقابل میان روشنایی و طول عمر. برای تولید نور، رشته تنگستن داخل حباب باید به شدت داغ شود. هرچه دما بالاتر برود، نور تولیدی بیشتر و درخشانتر است، اما همین حرارت بالا باعث تبخیر سریعتر اتمهای رشته و در نهایت شکستن آن میشود. استاندارد ۱,۰۰۰ ساعته کارتل فوبوس، در واقع نقطهای بهینه میان تولید نوری کافی برای مصرفکننده و ارائه عمری قابل پیشبینی بود.
و اما راز لامپ سنتنیال؟ این لامپ با برچسب ۶۰ وات، در عمل با توانی حدود ۴ وات کار میکند؛ یعنی بسیار کمنورتر از یک لامپ استاندارد امروزی. رشته آن به دلیل مقاومت بالا، جریان و گرمای بسیار کمی تولید میکند. حرارت کمتر به معنای تبخیر ناچیز است و همین موضوع باعث شده تا ۱۲۵ سال دوام بیاورد. این لامپ اثبات نمیکند که ساخت لامپهای پرنور و بادوام ممکن بوده، بلکه نشان میدهد یک لامپ کمفشار که با کسری از توان اسمی خود کار میکند، میتواند تقریباً برای همیشه روشن بماند؛ حقیقتی که امروزه با ظهور لامپهای LED با عمر بیش از ۲۵ هزار ساعت، آن تئوری توطئه قدیمی را به تاریخ سپرده است.
