روفگاردن عنصر لوکس و تزئینی در ساختمانهای تازهساز به حساب میآید در حالی که می بایست بخشی کارآمد در معماری شهری باشد. هانیه مجیدی، عضو انجمن خدمات اقتصاد چرخشی و لجستیک معکوس و متخصص بام سبز در یادداشتی برای همشهری در مورد جایگاه بام سبز در زیست شهری نوشته است.
همشهری آنلاین: گاهی آدم حس میکند شهرها خستهاند؛ نه فقط آدمها، خود شهر. دیوارها، پشتبامها و خیابانها… انگار همه چیز زیر فشاری طولانی نفس میکشد. در روزهایی که خبرها سنگینتر از همیشهاند و ذهنها مدام بین اتفاقها و نگرانیها جابهجا میشود، شاید کمتر کسی به چیزهای سادهتری مثل پشتبامها فکر کند؛ فضاهایی که همیشه بودهاند، اما کمتر دیده شدهاند.
همین روزها شاید فرصت مناسبی باشد برای اینکه به یکی از همین فضاهای فراموششده شهر جور دیگری نگاه کنیم؛ پشتبامهایی که در بیشتر ساختمانهای ایران محلی برای کولر، مخزن آب، تجهیزات تأسیساتی و گاهی وسایلی هستند که جایی برایشان در خانه پیدا نشده است. اما در بسیاری از شهرهای دنیا، سالهاست که به پشتبام نه فقط به عنوان پوشش ساختمان، بلکه به عنوان بخشی از عملکرد آن و حتی یکی از اجزای زیرساخت شهری نگاه میشود. یکی از نمونههای این نگاه، «بام سبز» است.
امسال همزمان با هفته جهانی محیط زیست، از روز جهانی بام سبز نیز صحبت شد؛ مناسبتی که شاید در نگاه اول فقط یک عنوان تقویمی به نظر برسد، اما پشت آن، تغییر نگاهی به شهرها قرار دارد؛ اینکه شهر فقط خیابان و ساختمان نیست و میتواند از بالا هم زندگی داشته باشد.
با این حال، بام سبز را نمیتوان صرفا به معنای قرار دادن چند گلدان و درختچه روی پشتبام دانست. یک بام سبز واقعی یا همان «روفگاردن»، یک سیستم ساختمانی است که باید برای آن از ابتدا درباره ظرفیت سازه، آببندی، محافظت از لایههای بام در برابر ریشه، زهکشی، بستر کشت، پوشش گیاهی و نگهداری تصمیمگیری شود.
برای این نوع طراحی و اجرا، در کشورهای مختلف استانداردها و دستورالعملهای فنی تدوین شده است. از جمله، دستورالعملهای فنی FLL آلمان که برای بخشهای مختلف بام سبز، از لایههای بام و مواد مورد استفاده گرفته تا زهکشی، آبرسانی، انتخاب گیاه، بارگذاری، حفاظت در برابر ریشه و نحوه نگهداری، الزامات مشخصی تعریف کرده است. این دستورالعملها از اصول اولیهای که در سال ۱۹۸۲ منتشر شدند شکل گرفتهاند و در طول سالها چندین بار بازنگری شدهاند.
این یکی از مهمترین تفاوتهای نگاه حرفهای به بام سبز با چیزی است که گاهی در ایران با عنوان «روفگاردن» شناخته میشود. در یک پروژه اصولی، قرار نیست پس از تمام شدن ساختمان، چند گلدان و درختچه روی سقف گذاشته شود و نامش بام سبز باشد. بام باید از مرحله طراحی ساختمان و متناسب با بار مرده و زنده، جزئیات آببندی و دفع آب و نیازهای نگهداری دیده شود. به بیان دیگر، سبز بودن بام نتیجه یک طراحی فنی است، نه چیزی که بعدا به ساختمان اضافه شود.
در بعضی شهرهای دنیا، این نگاه حتی وارد مقررات شهری شده است. شهر بازل در سوئیس یکی از نمونههای شناختهشده است؛ شهری که از دهه ۱۹۹۰ برنامههای حمایتی برای بامهای سبز داشته و بام سبز را در بخشی از ضوابط ساختوساز خود وارد کرده است. دلیل این رویکرد نیز فقط زیبایی شهر نیست؛ مدیریت آب باران، کاهش اثر گرمای شهری و ایجاد زیستگاه برای گونههای مختلف، از جمله دلایلی است که برای آن مطرح شده است.
در چنین رویکردی، بام سبز بخشی از عملکرد ساختمان است. پوشش گیاهی میتواند بخشی از تابش خورشید را جذب کند، دمای سطح بام را پایین بیاورد و در مدیریت رواناب باران نقش داشته باشد. میزان این اثر البته به نوع بام، اقلیم، پوشش گیاهی، ضخامت بستر و نحوه نگهداری بستگی دارد و نمیتوان برای همه ساختمانها یک عدد ثابت ارائه کرد.
مطالعات انجامشده در تهران نیز نشان دادهاند که این موضوع ارزش بررسی جدی دارد. در یک مطالعه موردی در منطقه ۶ تهران، مدلسازی پژوهشگران نشان داد که اضافه شدن پوشش گیاهی به بامها میتواند در شرایط مورد بررسی، سطح درگیر با جزیره حرارتی را بهطور متوسط ۳۸.۵۸ درصد و شدت آن را ۰.۶۸ درجه سانتیگراد کاهش دهد.
موضوع فقط به دمای شهر محدود نمیشود. یک مطالعه آزمایشگاهی و میدانی در تهران نیز اثر بام سبز و بام قیری را بر دمای هوا، رطوبت، شرایط حرارتی داخل ساختمان و مصرف انرژی بررسی کرده است. نتیجه چنین پژوهشهایی نشان میدهد که بام سبز را باید به عنوان یکی از راهکارهای قابل بررسی برای بهبود شرایط خرداقلیمی و حرارتی ساختمان دید، نه صرفا یک عنصر تزئینی.
اما شاید جالب باشد که این ایده آنقدرها هم با معماری خودمان بیگانه نیست. در بخشهایی از معماری سنتی ایران، بام یک فضای کاملا مرده و بیاستفاده نبود. در برخی مناطق، بهخصوص در اقلیمهای گرم، بام تخت در تابستان برای خوابیدن و استفاده شبانه به کار میرفت. در معماری بومی ایران، شکل سقف و نحوه ساخت آن نیز با اقلیم ارتباط مستقیم داشت و در برخی مناطق، بام به عنوان بخشی از راهکارهای سازگاری با گرما و شرایط محیطی طراحی میشد.
یزد نمونه روشنی از همین نگاه به معماری و اقلیم است؛ شهری که معماری آن بر استفاده هوشمندانه از منابع محدود شکل گرفته و عناصری مانند حیاطهای فرورفته، دیوارهای ضخیم، بادگیرها و فضاهای زیرزمینی برای ایجاد شرایط مناسبتر در اقلیم گرم و خشک به کار رفتهاند. البته نباید این سابقه را با بام سبز امروزی یکی دانست. بام سنتی ایران لزوما فضای سبز نبوده است. اما یک وجه مشترک مهم وجود دارد: بام میتوانسته بخشی از زندگی و عملکرد ساختمان باشد، نه فقط سقفی برای پوشاندن آن.
امروز شهرهای ما با گرمای بیشتر، مصرف بالای انرژی، تراکم ساختمانی و محدودیت زمین برای ایجاد فضای سبز روبهرو هستند. وقتی دیگر نمیتوان برای هر نیاز شهری زمین تازهای پیدا کرد، استفاده بهتر از فضاهای موجود اهمیت بیشتری پیدا میکند. بام سبز قرار نیست جای پارک، بوستان یا فضای سبز روی زمین را بگیرد، اما میتواند یک لایه دیگر به شهر اضافه کند؛ لایهای که همزمان با ساختمان کار میکند.
از این منظر، میتوان به اقتصاد هم رسید. وقتی یک سطح بلااستفاده دوباره وارد چرخه استفاده میشود، فقط یک اتفاق محیطزیستی رخ نداده است. طراحی، اجرای آببندی و زهکشی، تولید بستر کشت، سیستمهای آبیاری، انتخاب گیاه و نگهداری، هرکدام میتوانند بخشی از یک زنجیره خدمات و کسبوکار باشند. از این منظر، بام سبز میتواند با منطق اقتصاد پایدار و اقتصاد چرخشی نیز ارتباط پیدا کند؛ استفاده دوباره از ظرفیتی که همین حالا در شهر وجود دارد و تبدیل یک سطح کماستفاده به فضایی با ارزشهای تازه.
مهمترین مسئله برای ایران، شاید همین تغییر نگاه باشد. بام سبز نباید فقط تصویری زیبا از یک ساختمان مدرن یا امکانی لوکس برای چند پروژه خاص باشد. اگر قرار است در شهرهای ما جدی شود، باید از مرحله طراحی و محاسبات ساختمان وارد شود و برای سازه، آب، زهکشی، نگهداری و انتخاب گیاه، راهکار مشخص داشته باشد.
در نهایت، شاید روز جهانی بام سبز (۶ژوئن) فقط بهانهای باشد برای اینکه یک بار دیگر به بالای سرمان نگاه کنیم. پشتبامهایی که سالهاست بخشی کماهمیت از شهر بودهاند، میتوانند ظرفیتهای دیگری هم داشته باشند. برای بهتر شدن شهر همیشه لازم نیست از صفر شروع کنیم؛ گاهی کافی است به چیزی که سالها جلوی چشممان بوده، جور دیگری نگاه کنیم.
