در حالی که ادامه فعالیت بسیاری از آزمایشگاهها زیر سایه مشکلات مالی و کمبود تجهیزات قرار گرفته، متخصصان این حوزه در کنگره ارتقای کیفیت خدمات آزمایشگاهی از آینده تشخیص پزشکی و ضرورت حمایت از این حوزه برای ارتقای کیفیت خدمات درمانی میگویند.
همشهری آنلاین – مریم سرخوش: کمبود کیت، افزایش چندبرابری هزینه تجهیزات، تأخیر طولانی بیمهها در پرداخت مطالبات و نگرانی از جهش دوباره نرخ ارز، این روزها آزمایشگاههای کشور را با چالشهای جدی روبهرو کرده است؛ با این حال فعالان این حوزه میگویند کیفیت خدمات نباید قربانی این مشکلات شود. به همین دلیل هم کنگره ارتقای کیفیت خدمات آزمایشگاهی امسال تنها یک گردهمایی علمی نیست؛ رویدادی است که قرار است هم درباره آینده تشخیص پزشکی حرف بزند و هم برای نخستین بار نتایج یکی از مهمترین پروژههای بومیسازی شاخصهای آزمایشگاهی ایرانیان را رونمایی کند؛ اقدامی که میتواند دقت تفسیر بسیاری از آزمایشهای رایج را افزایش دهد.
«بیش از ۷۰ درصد تصمیمهای پزشکی بر پایه نتایج آزمایشگاهی گرفته میشود.» این جمله شاید مهمترین توصیف فریبا شایگان، رئیس انجمن علمی دکترای علوم آزمایشگاهی تشخیص طبی ایران، از جایگاه آزمایشگاهها باشد؛ بخشی از نظام سلامت که به گفته او کمتر دیده میشود، اما تقریباً در تمام مراحل تشخیص و درمان نقش تعیینکننده دارد.
شایگان در نشست خبری هفدهمین کنگره بینالمللی و بیستوسومین کنگره ملی ارتقای کیفیت خدمات آزمایشگاهی تشخیص پزشکی ایران که در دفتر انجمن دکترای علوم آزمایشگاهی تشخیص طبی ایران برگزار شد، آزمایشگاهها را «گنج پنهان نظام سلامت» مینامد؛ جایی که بخش عمدهای از فرآیند درمان پیش از آنکه بیمار پزشک را ببیند یا دارویی دریافت کند، رقم میخورد.
به اعتقاد او پزشکی آینده دیگر تنها بر درمان بیماریها استوار نیست، بلکه بر پیشگیری، تشخیص زودهنگام، پزشکی دقیق و درمانهای شخصیسازیشده تکیه خواهد داشت؛ مسیری که بدون توسعه علوم آزمایشگاهی، هوش مصنوعی، بیومارکرهای نوین و فناوریهای مولکولی امکانپذیر نیست.
به همین دلیل، هدف کنگره امسال تنها ارائه تازهترین یافتههای علمی نیست؛ بلکه ارتقای کیفیت خدماتی است که هر روز سرنوشت میلیونها بیمار را تحت تأثیر قرار میدهد.
اما پشت این کیفیت، مشکلات کم نیست. رئیس انجمن علمی دکترای علوم آزمایشگاهی تشخیص طبی ایران میگوید: آزمایشگاهها طی سالهای اخیر همزمان با افزایش قیمت تجهیزات، کمبود کیتهای تشخیصی، محدودیت واردات پس از جنگ اخیر، دشواری تأمین قطعات یدکی و تأخیر طولانی بیمهها در پرداخت مطالبات، تلاش کردهاند سطح خدمات را حفظ کنند.
به گفته او، این مشکلات فقط دغدغه صنفی آزمایشگاهها نیست، بلکه مستقیماً امنیت سلامت مردم را تهدید میکند؛ زیرا اگر چرخه آزمایشگاهها مختل شود، روند تشخیص و درمان نیز دچار اختلال خواهد شد.
شایگان از بدهی سنگین بیمهها نیز گلایه دارد. او میگوید آزمایشگاهها از سازمان تأمین اجتماعی حدود ۱۱ ماه و از دیگر بیمهها بین هشت تا ۹ ماه مطالبات معوق دارند؛ مطالباتی که با افزایش نرخ ارز، ارزش واقعی خود را از دست دادهاند و دیگر پاسخگوی هزینه خرید تجهیزات و کیتهای مورد نیاز نیستند.
یکی دیگر از دغدغههای جدی این حوزه، کمبود کیتهای آزمایشگاهی است. به گفته شایگان، در برخی موارد دستگاههای پیشرفته و میلیاردی با سرمایه بخش خصوصی یا مراکز دولتی خریداری شدهاند، اما به دلیل نبود کیتهای مورد نیاز عملاً بلااستفاده ماندهاند. او هشدار میدهد بیش از پنج هزار آزمایشگاه کشور با چنین مشکلی دستوپنجه نرم میکنند و اگر روند تأمین تجهیزات و مواد اولیه تسهیل نشود، آسیب آن تنها متوجه آزمایشگاهها نخواهد بود، بلکه کل نظام سلامت را درگیر خواهد کرد.
فعالان این حوزه نگرانی دیگری هم دارند؛ احتمال حذف ارز ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومانی تجهیزات آزمایشگاهی. شایگان در این باره هم میگوید: اگر تجهیزات وارد «تالار دوم» شوند، یعنی از ۲۸۵۰۰ به ۱۵۰ هزار تومان برسد، هزینه تهیه کیتها و تجهیزات ممکن است تا حدود ۵۰۰ درصد افزایش پیدا کند؛ در حالی که هنوز مابهالتفاوت ناشی از تغییر ارز سال گذشته نیز به آزمایشگاهها پرداخت نشده است.
به اعتقاد او، پیش از هر تصمیمی باید تعرفههای خدمات آزمایشگاهی اصلاح و منابع مالی لازم از سوی بیمهها تأمین شود؛ در غیر این صورت ادامه فعالیت بسیاری از آزمایشگاهها با مشکل روبهرو خواهد شد.
در سالهای گذشته همواره انتقادهایی نسبت به درخواست آزمایشهای غیرضروری مطرح بوده است؛ موضوعی که شایگان معتقد است امروز تا حد زیادی کنترل شده است. او در پاسخ به همین سؤال همشهری میگوید: اکنون حدود ۹۵ درصد نسخههای آزمایشگاهی به صورت الکترونیکی صادر میشود و همین موضوع باعث شده درخواستهای خارج از پروتکل به شکل محسوسی کاهش پیدا کند؛ زیرا اگر آزمایشی خارج از ضوابط بیمه باشد، هزینه آن بر عهده خود بیمار خواهد بود.
یکی از مهمترین دستاوردهای علمی کنگره امسال، رونمایی از نتایج پروژهای است که میتواند نحوه تفسیر بسیاری از آزمایشهای رایج را تغییر دهد. علیرضا لطفیکیان، دبیر بینالملل کنگره، در این باره میگوید: برای نخستین بار شاخصهای مرجع ۱۷ آزمایش روتین بر اساس ویژگیهای جمعیت ایرانی استخراج شده است.
به گفته او، تا امروز بسیاری از آزمایشهای رایج مانند قند خون، چربی، تیروئید و برخی شاخصهای عملکرد کبد بر اساس استانداردها و مقادیر مرجع جمعیتهای اروپایی و آمریکایی تفسیر میشدند، اما نتایج مقالات ارائهشده در کنگره، مسیر استفاده از معیارهای بومی متناسب با ویژگیهای ژنتیکی و جمعیتی ایرانیان را هموار میکند؛ اقدامی که میتواند دقت تشخیص و تصمیمگیری پزشکان را افزایش دهد.
به گفته او، کنگره امسال همچنین به موضوع «انتخاب منطقی تستهای آزمایشگاهی» و مدیریت بهرهوری در درخواست آزمایشها نیز پرداخته است.
احمد قرهباغیان، رئیس سازمان انتقال خون و دبیر علمی کنگره، شعار امسال را «از دقت تا پیشبینی؛ نقش آزمایشگاه در آینده سلامت» عنوان میکند و میگوید: کنگره امسال در ۲۵ محور علمی، با ۴۷ کارگاه آموزشی و حدود ۱۰۰ سخنران برگزار میشود و برای نخستین بار حدود ۵۰ استاد تنها در بخش کارگاهها حضور خواهند داشت.
او از برگزاری سمپوزیومی تخصصی درباره «وزیکولهای خارج سلولی» نیز خبر میدهد؛ فناوری نوینی که میتواند در تشخیص، پیشآگهی و حتی درمان بسیاری از بیماریها نقش مهمی ایفا کند.
محمود جاوید، دبیر اجرایی کنگره هم معتقد است این رویداد صرفاً یک همایش علمی نیست، بلکه محلی برای شکلگیری سیاستهای مهم آزمایشگاهی کشور است.
او یادآوری میکند که اجرای برنامه ملی غربالگری نوزادان برای تشخیص کمکاری مادرزادی تیروئید نیز سالها پیش از دل همین کنگره آغاز شد و بعدها به یکی از برنامههای رسمی وزارت بهداشت تبدیل شد.
امسال نیز ۲۴۰ شرکت در نمایشگاه تخصصی تجهیزات آزمایشگاهی حضور دارند و در کنار آن، اعتباربخشی آزمایشگاهها، برگزاری کنگره دانشجویی و ایجاد یک آزمایشگاه نمادین در ورودی برج میلاد برای آشنایی عموم مردم با نقش علوم آزمایشگاهی، از دیگر بخشهای این رویداد است.
شاید مهمترین پیام کنگره امسال (۱۰ تا ۱۳ شهریور در مرکز همایشهای برج میلاد) همین باشد؛ آزمایشگاهها در حالی که با مشکلات اقتصادی و کمبود تجهیزات دستوپنجه نرم میکنند، همچنان تلاش دارند کیفیت را حفظ کنند و همزمان افقهای تازهای مانند پزشکی دقیق، هوش مصنوعی و استانداردهای بومی را پیش روی نظام سلامت کشور بگشایند.
