کاهش تدریجی سهم دلار بهمعنای پایان فوری جایگاه این ارز نیست. ایران باید با تنوعبخشی به ارزهای تسویه، توسعه پیمانهای پولی و تقویت ثبات اقتصاد کلان، خود را برای نظم پولی چندقطبی آینده آماده کند
به گزارش راویان به نقل از همشهری آنلاین، سلطه دلار بر نظام پولی جهان همچنان پابرجاست اما کاهش سهم این ارز در ذخایر بانکهای مرکزی، گسترش تجارت با ارزهای محلی، افزایش خرید طلا و توسعه پولهای دیجیتال نشانههایی از شکلگیری نظم پولی جدید است. داود منظور، رئیس سازمان برنامه و بودجه دولت سیزدهم، معتقد است ایران باید این تحول را فرصتی برای کاهش آسیبپذیری در برابر تحریمهای مالی بداند، هرچند تأکید میکند که دلارزدایی بدون اصلاحات داخلی راهحل نهایی مشکلات اقتصاد ایران نخواهد بود.
با وجود همه بحثهایی که درباره دلارزدایی مطرح میشود، آیا واقعا میتوان گفت سلطه دلار بر اقتصاد جهان رو به پایان است؟
هنوز نمیتوان از پایان سلطه دلار سخن گفت اما نشانههای روشنی از کاهش تدریجی انحصار آن دیده میشود. دلار همچنان مهمترین ارز ذخیره جهان، ارز اصلی تجارت بینالملل و مبنای قیمتگذاری نفت و بسیاری از کالاهای اساسی است اما اقتصاد جهانی به سمت یک نظم پولی متنوعتر و چندقطبی حرکت میکند. این تحول برای ایران که سالها تحت فشار تحریمهای مالی مبتنی بر دلار بوده، میتواند یک فرصت راهبردی باشد.
مهمترین نشانههای تضعیف موقعیت دلار چیست؟
آمارهای صندوق بینالمللی پول نشان میدهد سهم دلار از ذخایر ارزی بانکهای مرکزی جهان از بیش از ۷۰ درصد در ابتدای قرن حاضر به حدود ۵۶.۳ درصد در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است. البته این بهمعنای از دست رفتن جایگاه دلار نیست اما روندی است که نشان میدهد انحصار گذشته در حال کاهش است.
آیا یوان چین توانسته جایگزین دلار شود؟
هنوز خیر. سهم یورو حدود ۲۱درصد است و یوان با وجود رشد اقتصادی چین تنها حدود ۲.۱درصد از ذخایر ارزی جهان را تشکیل میدهد، بنابراین مسیر جایگزینی دلار با یوان هنوز طولانی است. برای ایران نیز این موضوع نشان میدهد که توسعه پیمانهای پولی دوجانبه و چندجانبه باید با سرعت بیشتری دنبال شود.
با وجود این کاهش چرا دلار همچنان ارز غالب جهان باقی مانده است؟
قدرت دلار فقط به اقتصاد آمریکا محدود نیست. عمق بازارهای مالی، نقدشوندگی اوراق خزانه، آزادی جابهجایی سرمایه، قدرت نظام بانکی و اعتماد به نهادهای آمریکایی مجموعهای از مزیتهای شبکهای را برای دلار ایجاد کردهاند. به همین دلیل نیز در بازار جهانی ارز، دلار همچنان در حدود ۸۹ درصد معاملات حضور دارد.
بنابراین نباید انتظار داشت دلار به سرعت جایگاه خود را از دست بدهد؟
دقیقا همینطور است. کاهش سهم دلار یک روند تدریجی است و نباید آن را با فروپاشی جایگاه این ارز اشتباه گرفت اما همین روند تدریجی برای کشورهایی مانند ایران فرصت ایجاد میکند تا وابستگی خود را کاهش دهند.
در سالهای اخیر بانکهای مرکزی جهان خرید طلا را افزایش دادهاند دلیل این روند چیست؟
طی ۴ سال گذشته بانکهای مرکزی بهطور متوسط سالانه حدود هزار تن طلا خریداری کردهاند. این اقدام واکنشی به تورم، افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی، تحریمهای مالی و نگرانی درباره توقیف داراییهای ارزی است. طلا برخلاف ارزهای خارجی، بدهی هیچ دولتی نیست و به همین دلیل در دورههای بیاعتمادی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
این موضوع برای ایران چه اهمیتی دارد؟
ایران تجربه توقیف بخشی از داراییهای ارزی خود را داشته است. به همین دلیل افزایش سهم طلا در ذخایر کشور اقدامی منطقی برای کاهش ریسک و افزایش امنیت داراییهای خارجی محسوب میشود.
استفاده از ارزهای ملی در تجارت دوجانبه تا چه اندازه میتواند جایگزین دلار شود؟
کشورهایی مانند چین و روسیه استفاده از یوان و روبل را گسترش دادهاند، هند در برخی مبادلات از روپیه استفاده میکند و اعضای بریکس درباره سازوکارهای پرداخت مستقل گفتوگو میکنند. ایران نیز از طریق پیمانهای پولی، تهاتر و استفاده از ارزهای محلی در همین مسیر حرکت کرده است اما باید میان افزایش استفاده از ارزهای ملی و ایجاد یک ارز مشترک تفاوت قائل شد.
یعنی تشکیل ارز مشترک بریکس در آینده نزدیک امکانپذیر نیست؟
ایجاد یک ارز مشترک نیازمند هماهنگی عمیق پولی، مالی و سیاسی، بازار سرمایه یکپارچه و نهادی مشترک مشابه بانک مرکزی است. در شرایط فعلی چنین پیشنیازهایی میان اعضای بریکس وجود ندارد.
نقش پولهای دیجیتال بانکهای مرکزی را در آینده نظام پولی جهان چگونه ارزیابی میکنید؟
امروز بیش از ۹۰ درصد بانکهای مرکزی دنیا در حال مطالعه یا آزمایش پول دیجیتال هستند. ایران نیز پروژه ریال دیجیتال را آغاز کرده است. این فناوریها میتوانند هزینه و زمان پرداختهای بینالمللی را کاهش دهند اما به تنهایی نمیتوانند جایگزین یک ارز ذخیره جهانی شوند، زیرا اعتماد، ثبات ارزش و عمق بازارهای مالی همچنان عوامل تعیینکننده هستند.
آیا این فناوریها میتوانند به ایران در دور زدن محدودیتهای مالی کمک کنند؟
میتوانند بخشی از مشکلات را کاهش دهند، بهویژه در شرایطی که دسترسی ایران به نظام سوئیفت محدود است اما موفقیت آنها منوط به ثبات اقتصاد داخلی و همکاری فنی با شرکای تجاری خواهد بود.
از نگاه شما بزرگترین تهدید برای آینده دلار چیست؟ چین، بریکس یا عوامل دیگری؟
مهمترین تهدید برای دلار از درون اقتصاد آمریکا ناشی میشود. افزایش بدهی عمومی، کسری بودجه، قطبیشدن سیاسی، فشار بر استقلال فدرالرزرو و استفاده گسترده از دلار بهعنوان ابزار تحریم میتواند بهتدریج اعتماد جهانی به داراییهای آمریکایی را کاهش دهد.
این شرایط چه پیامی برای سیاستگذاران اقتصادی ایران دارد؟
ایران باید فرض را بر این بگذارد که دسترسی آسان به دلار همچنان با محدودیت همراه خواهد بود، بنابراین باید مسیرهای پرداخت، ارزهای تسویه، شرکای تجاری و ذخایر خارجی خود را متنوع کند و از پیمانهای پولی، تجارت با ارزهای محلی، تهاتر و فناوریهای نوین پرداخت بهره بگیرد.
در نهایت آینده نظام پولی جهان را چگونه میبینید؟
بهنظر میرسد جهان به سمت نظامی حرکت میکند که در آن سلطه دلار کمتر از گذشته خواهد بود و در کنار آن یورو، یوان، طلا، ارزهای ملی، پولهای دیجیتال و شبکههای پرداخت منطقهای نقش پررنگتری ایفا خواهند کرد. البته این تحول بهمعنای حذف کامل دلار یا پایان محدودیتهای مالی نیست. برای ایران نیز مهمتر از هر سازوکار خارجی، اصلاحات داخلی، کاهش وابستگی بودجه به درآمدهای نفتی و تثبیت ارزش پول ملی اهمیت دارد. اگر این اصلاحات انجام نشود دلارزدایی خارجی به تنهایی نمیتواند مشکلات اقتصاد ایران را حل کند.
