به گزارش اقتصادنیوز به نقل از ایسنا، حمله به یک کشتی ایرانی در دریای خزر و پذیرش مسئولیت آن از سوی اوکراین، فصل تازهای از تنشهای ناشی از جنگ روسیه و اوکراین را پیش روی ناظران قرار داده است؛ رخدادی که از نگاه بسیاری از تحلیلگران، میتواند فراتر از یک عملیات نظامی محدود ارزیابی شود و پرسشهای تازهای را درباره دامنه جغرافیایی جنگ، امنیت دریای خزر و آینده روابط بازیگران منطقهای و فرامنطقهای مطرح کند.
از زمان آغاز جنگ روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲، تهران و کییف بارها بر سر اتهامهای مطرحشده درباره همکاریهای نظامی ایران و روسیه با یکدیگر اختلافنظر داشتهاند که در این میان در اقدامی غیرمنتظره و غیرقانونی، بامداد شنبه 2 مردادماه شاهد حمله اوکراین به یک کشتی ایرانی در دریای خزر بودیم، موضوعی که میتواند سطح تنشها را میان دو کشور از عرصه سیاسی و دیپلماتیک به حوزههای امنیتی و دریایی نیز گسترش دهد؛ مسئلهای که با توجه به موقعیت راهبردی دریای خزر، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
دریای خزر به دلیل همجواری پنج کشور ساحلی و جایگاه آن در معادلات انرژی، تجارت و امنیت منطقه، همواره یکی از مناطق حساس ژئوپلیتیکی به شمار رفته است. از این رو، هرگونه اقدام نظامی یا امنیتی در این پهنه آبی، صرفنظر از اهداف و انگیزههای آن، میتواند پیامدهایی فراتر از روابط دوجانبه ایران و اوکراین داشته باشد و مورد توجه دیگر کشورهای ساحلی نیز قرار گیرد
در همین ارتباط، برخی کارشناسان معتقدند حمله اخیر میتواند نشانهای از تلاش برای گسترش دامنه جنگ و پیوند دادن پروندههای امنیتی مرتبط با ایران، روسیه و اوکراین باشد؛ هرچند درباره اهداف و پیامدهای این اقدام، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
در همین چارچوب، عفیفه عابدی، کارشناس مسائل بینالملل، در گفتوگو با ایسنا به بررسی ابعاد سیاسی، حقوقی و امنیتی این تحولات پرداخته است.
«عفیفه عابدی» در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به پذیرش مسئولیت حمله به یک کشتی ایرانی در دریای خزر از سوی اوکراین، اظهار کرد: هدف قرار دادن یک کشتی ایرانی در دریای خزر را نمیتوان صرفاً یک حادثه یا یک اقدام تاکتیکی ارزیابی کرد. این اقدام میتواند نشانهای از تلاش کییف برای تغییر دامنه و ماهیت جنگ روسیه و اوکراین و گسترش تدریجی آن به بازیگران و جغرافیای جدید باشد.
وی ادامه داد: اوکراین از ابتدای جنگ، ایران را به حمایت نظامی از روسیه متهم کرده و همواره تلاش داشته این موضوع را به بخشی از معادلات جنگ تبدیل کند. در آغاز جنگ، مواضع و اقدامات کییف علیه تهران در راستای همسویی با رویکردهای آمریکا و اسرائیل برای افزایش فشار سیاسی و دیپلماتیک بر ایران و جلب حمایت بیشتر اروپا ارزیابی میشد. یکی از نتایج این تلاشها، افزایش هماهنگی کشورهای غربی در اعمال فشار بر ایران، از جمله در موضوع فعالسازی مکانیزم ماشه بود.
این کارشناس مسائل بینالملل افزود: با شروع جنگ ایران و خودداری اعلامشده اروپا از ورود مستقیم به جنگ، هرچند به اعتقاد من همکاری عملی و غیرعلنی وجود داشته و دارد، به نظر میرسد اوکراین بهصورت مستقل و احتمالاً تحت فشار اسرائیل دو هدف را دنبال میکند؛ نخست، نزدیکتر کردن مواضع آمریکا و اروپا در موضوع اوکراین و دوم، تقویت همگرایی غرب در جنگ علیه ایران و روسیه و به عبارتی «تجمیع دو جنگ».
عابدی تصریح کرد: به نظر من، اطلاعات مربوط به موقعیت کشتی ایرانی در دریای خزر نیز با همکاری اسرائیل در اختیار اوکراین قرار گرفته است.
وی ادامه داد: چنین محاسباتی میتواند پیامدهای امنیتی گسترده و غیرقابل پیشبینی به همراه داشته باشد. تشدید همگرایی نظامی و سیاسی اروپا و آمریکا علیه ایران و روسیه، به طور طبیعی میتواند به تقویت همکاریهای راهبردی تهران و مسکو منجر شود و سطح جنگ را آشکارا به جنگ دو بلوک شرق و غرب ارتقا دهد؛ هرچند از لحاظ ماهوی نیز جنگهای جاری در حال حاضر جنگهای کنترلشده بلوکی شرق و غرب هستند.
این کارشناس مسائل بینالملل افزود: دریای خزر منطقهای مشترک میان پنج کشور ساحلی است و هرگونه گسترش تنش یا درگیری نظامی در این پهنه آبی، صرفاً محدود به ایران یا روسیه نخواهد ماند. ورود منازعات نظامی به دریای خزر میتواند امنیت تمامی کشورهای ساحلی را تحت تأثیر قرار داده و زمینهساز چرخهای از تنش، درگیری و تبادل آتش غیرقابل کنترل در منطقه شود.
عابدی درباره ادعای اوکراین مبنی بر نقش کشتیهای ایرانی در انتقال محمولههای نظامی گفت: از منظر حقوق بینالملل، صرف طرح یک ادعا، مجوز استفاده از زور علیه یک شناور تجاری متعلق به کشور ثالث محسوب نمیشود. حتی اگر کشوری مدعی باشد یک کشتی حامل تجهیزات نظامی است، اصل بر غیرنظامی بودن کشتیهای تجاری است، مگر آنکه در چارچوب قواعد شناختهشده حقوق مخاصمات مسلحانه، خلاف آن اثبات شود.
وی افزود: کییف با توسل به ادعایی که اثبات نشده، مرتکب یک عمل متخلفانه بینالمللی شده است. علاوه بر این، اقدام نظامی علیه اموال و اتباع یک دولت ثالث، بدون وجود وضعیت جنگی میان دو کشور، میتواند از منظر حقوق بینالملل مسئولیت بینالمللی ایجاد کند.
این کارشناس مسائل بینالملل ادامه داد: به همین دلیل، ایران نیز بر اساس منشور سازمان ملل، از حق ذاتی برای واکنش متناسب برخوردار است و به اعتقاد من، ایران بر اساس محاسبات خود، پاسخ لازم را به این اقدام خواهد داد.
عابدی درباره تأثیر این حادثه بر روابط تهران و کییف نیز اظهار کرد: این حادثه بدون تردید سطح تنش میان دو کشور را افزایش خواهد داد. البته از ابتدای جنگ در سال ۲۰۲۲ نیز این انتخاب اوکراین بوده است.
وی افزود: تجربه سیاست خارجی ایران نشان میدهد که تهران معمولاً حتی در شرایط بحرانی نیز تلاش میکند حداقل کانالهای دیپلماتیک را حفظ کند، زیرا حفظ ارتباط، امکان مدیریت بحران و انتقال پیام را فراهم میکند. اما در کوتاهمدت، علاوه بر احضار دیپلماتها، احتمالاً پیگیریهای حقوقی نیز انجام خواهد شد. در عین حال، نوع واکنشهای بعدی ایران به نحوه رفتار اوکراین، موضع کشورهای غربی و روند رسیدگی به این پرونده بستگی خواهد داشت.
این کارشناس مسائل بینالملل تصریح کرد: در نگاه کلان، اقدام اوکراین علیه ایران کاملاً عمدی و با هدف افزایش سطح تنش انجام شده است و به نظر من، ایران باید پاسخ متناسب به اقدام متجاوزانه اوکراین بدهد. همچنین معتقدم غرب، مسیر افزایش منازعه با قدرتهای شرقی را کاملاً اختیاری انتخاب کرده است.
عابدی درباره تأثیر این حمله بر همکاریهای ایران و روسیه نیز گفت: این حمله صرفاً در چارچوب روابط دوجانبه ایران و اوکراین قابل تحلیل نیست، بلکه طراحان آن به دنبال یک جنگ گسترده منطقهای هستند که ایران و روسیه را به طور همزمان هدف قرار دهد.
وی افزود: روسیه همواره قدرت مسلط در دریای خزر شناخته میشود و اقدام نظامی در این منطقه، از نگاه من، حملهای علیه روسیه نیز محسوب میشود.
این کارشناس مسائل بینالملل با اشاره به هدف قرار دادن کشتیهای ترکیهای در دریای سیاه از سوی اوکراین گفت: به نظر من، آن اقدامات نیز با همکاری اطلاعاتی اسرائیل و با هدف تشدید جنگ همزمان علیه روسیه و ترکیه انجام شده است. در مجموع تأکید میکنم این اقدامات برای گسترش و تشدید جنگ و تجمیع پروندههای جنگی انجام میشود.
عابدی اظهار کرد: کاملاً معتقدم عدم پاسخ متناسب به اوکراین، یکی از عوامل گسترش اقدامات خصمانه اوکراین و اسرائیل علیه ایران و روسیه در آن منطقه خواهد شد.
وی افزود: روسیه نیز باید در نظر داشته باشد که اسرائیل در این منطقه همکار و متحد اوکراین در اقدامات خصمانه علیه مسکو است.
