«عملیات سری ساختمان ۲۱» نوشته نیلوفر نیک‌بنیاد، با روایتی طنز و پرکشش، ماجرای چند کودک را روایت می‌کند که برای پس گرفتن حق بازی و شادی در ساختمان محل زندگی‌شان دست به «عملیاتی سری» می‌زنند.
به گزارش راویان به نقل از مهر، تا چند دهه پیش، حیاط خانه‌ها قلمرو بی‌رقیب کودکان بود؛ جایی که صدای توپ، خنده، دویدن و بازی، بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره به شمار می‌رفت. اما با گسترش آپارتمان‌نشینی، حیاط‌ها جای خود را به راهروها، پارکینگ‌ها و آسانسورها دادند و کودکی نیز ناچار شد خود را با قوانین جدید زندگی شهری تطبیق دهد. در چنین شرایطی، ادبیات کودک نیز نمی‌تواند نسبت به این تغییرات بی‌تفاوت باشد. کتاب «عملیات سری ساختمان ۲۱» نوشته نیلوفر نیک‌بنیاد که از سوی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان منتشر شده، یکی از آثاری است که همین مسئله را دستمایه روایت خود قرار داده و با زبانی طنز، یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های کودکان امروز را به تصویر کشیده است.
این کتاب، نخستین جلد از مجموعه «بچه‌های آپارتمان» است؛ مجموعه‌ای که تلاش می‌کند زندگی کودکان در محیط‌های آپارتمانی را روایت کند و از دل اتفاق‌های ساده، مفاهیمی عمیق درباره همزیستی، قانون، مسئولیت و احترام متقابل را به مخاطب بیاموزد.
عملیاتی برای نجات کودکی
در نگاه اول، «عملیات سری ساختمان ۲۱» داستانی سرگرم‌کننده درباره چند کودک بازیگوش است، اما با پیش رفتن روایت، مخاطب درمی‌یابد نویسنده تنها قصد تعریف یک ماجرای شیرین را نداشته است.
اشکان، بهروز و گلرخ، سه کودک ساکن ساختمان شماره ۲۱، فضای مشاعات ساختمان را مانند حیاط خانه‌های قدیمی محل بازی خود می‌دانند. برای آنها راهرو، پارکینگ یا حیاط کوچک مجتمع، همان جایی است که می‌توان دوید، خندید، بازی کرد و کودکی را زندگی کرد.
اما ورود همسایه‌ای تازه‌وارد که بچه‌ها او را «آقای هندی» صدا می‌زنند، همه چیز را تغییر می‌دهد. مردی قانون‌مدار و سخت‌گیر که سکوت و نظم را بر هر چیز دیگری ترجیح می‌دهد و با بازی و سروصدای کودکان کنار نمی‌آید.
از همین نقطه، داستان وارد تقابلی جذاب میان دو جهان می‌شود؛ دنیای پرجنب‌وجوش کودکان و دنیای قانون‌های خشک بزرگسالان.
جدال میان سکوت و خنده
شاید مهم‌ترین ویژگی کتاب این باشد که نویسنده هیچ‌کدام از دو طرف ماجرا را مطلقاً درست یا غلط معرفی نمی‌کند. آقای هندی شخصیت منفی اغراق‌آمیزی نیست. او مردی منظم، آرام و قانون‌مدار است که آرامش ساختمان را حق خود می‌داند. در مقابل، بچه‌ها نیز تنها می‌خواهند بازی کنند؛ خواسته‌ای طبیعی که بخشی از ذات کودکی است.
همین نگاه متعادل باعث شده داستان از کلیشه‌های رایج فاصله بگیرد. نویسنده تلاش نمی‌کند کودکان را همیشه قهرمان و بزرگ‌ترها را همیشه مقصر نشان دهد، بلکه نشان می‌دهد هر دو طرف برای زندگی در کنار یکدیگر باید گفت‌وگو، مدارا و انعطاف را یاد بگیرند.
در پایان نیز داستان به همین نتیجه می‌رسد؛ نه سختگیری مطلق راه‌حل است و نه بی‌توجهی به حقوق دیگران. راه‌حل واقعی، تعادل میان قانون و مهربانی است.
یکی از لایه‌های مهم کتاب، پرداختن به مفهوم «زیست» در معماری امروز است. نویسنده به‌طور غیرمستقیم این پرسش را مطرح می‌کند که آیا آپارتمان‌ها فقط محل سکونت هستند یا باید به فضایی برای زندگی تبدیل شوند؟
در خانه‌های قدیمی، حیاط فقط یک فضای فیزیکی نبود؛ قلب تپنده خانه بود. کودکان در آن رشد می‌کردند، دوستی می‌آموختند، دعوا می‌کردند، آشتی می‌کردند و مهارت‌های اجتماعی را تجربه می‌کردند.
اما در بسیاری از مجتمع‌های امروزی، کودکان با تابلوهای «بازی ممنوع»، «دویدن ممنوع» و «سروصدا ممنوع» روبه‌رو هستند. «عملیات سری ساختمان ۲۱» در واقع تلاشی است برای بازگرداندن مفهوم زندگی به ساختمان‌هایی که گاه تنها به محل اقامت تبدیل شده‌اند.
یکی از نقاط قوت کتاب، شناخت دقیق نویسنده از دنیای کودکان است. نیلوفر نیک‌بنیاد می‌داند کودک موجودی پرتحرک، خلاق و کنجکاو است و نمی‌توان تنها با دستور و قانون او را کنترل کرد.
بچه‌های داستان هر بار راه تازه‌ای برای بازی پیدا می‌کنند. اگر دری بسته شود، پنجره‌ای دیگر باز می‌کنند. اگر مانعی سر راهشان قرار بگیرد، راه‌حلی تازه می‌یابند. این ویژگی، همان چیزی است که روان‌شناسان از آن با عنوان «مقاومت طبیعی کودک» یاد می‌کنند؛ نیرویی که باعث می‌شود کودک همواره به دنبال کشف، تجربه و بازی باشد. کتاب این مفهوم را بدون آنکه رنگ و بوی آموزشی به خود بگیرد، در قالب داستانی شیرین به مخاطب منتقل می‌کند.
طنزی که پیام را پنهان نمی‌کند
یکی دیگر از امتیازهای کتاب، استفاده از طنز است. شوخی‌های کودکانه، گفت‌وگوهای بامزه و شیطنت‌های سه شخصیت اصلی، فضای داستان را سرزنده و پرنشاط کرده‌اند. این طنز باعث می‌شود مخاطب کودک بدون احساس خستگی داستان را دنبال کند، در حالی که مفاهیم تربیتی نیز به‌تدریج در ذهن او شکل می‌گیرد.
نویسنده از شعار دادن پرهیز کرده است؛ هیچ شخصیت دانای کلی وجود ندارد که در پایان داستان برای کودکان سخنرانی کند. پیام‌ها از دل اتفاق‌ها و رفتار شخصیت‌ها بیرون می‌آیند و همین، اثرگذاری کتاب را افزایش داده است.
در کنار روایت سرگرم‌کننده، کتاب مفاهیم مهمی مانند مسئولیت‌پذیری، احترام به حقوق دیگران، قوانین زندگی جمعی و همکاری را نیز آموزش می‌دهد. کودکان یاد می‌گیرند که زندگی در آپارتمان تنها به معنای داشتن یک واحد مسکونی نیست، بلکه نیازمند رعایت حقوق همسایه‌ها و تعامل با دیگران است. از سوی دیگر، بزرگ‌ترها نیز با خواندن کتاب متوجه می‌شوند که کودکی را نمی‌توان با بخشنامه و قانون اداره کرد و گاهی کمی صبر و همراهی، نتیجه‌ای بهتر از سختگیری به همراه دارد.
اگرچه «عملیات سری ساختمان ۲۱» برای گروه سنی کودک نوشته شده، اما بسیاری از مفاهیم آن بیش از آنکه مخاطب کودک را خطاب قرار دهد، والدین و بزرگسالان را به فکر فرو می‌برد. این کتاب یادآوری می‌کند که کودکی، دوره تجربه کردن است؛ دوره‌ای که نباید زیر فشار قانون‌های خشک و محدودیت‌های بی‌دلیل فراموش شود. خانه‌ای که در آن صدای خنده و بازی کودک شنیده نشود، شاید ساکت باشد، اما لزوماً زنده نیست.
در بخشی از کتاب می‌خوانیم:
منشور آپارتمان نشینی، زیرش هم روی برگه‌ای بزرگ، که با سوزن به تابلو وصل کرده بود، نوشته بود: «همسایگان عزیز، حیاط مکانی عمومی است. لطفا از بازی کردن کودکان، کثیف کاری، هدردادن آب و هرگونه استفاده نامتعارف دیگر خودداری کنید.»
اشکان، همان طور که لای در خانه‌شان ایستاده بود، پرسید: «چی نوشته؟»
مامانش جواب داد: «نوشته حیاط مکان عمومی است.»
گلرخ، با چشم‌های پف کرده و موهای ژولیده از خواب عصرگاهی، خمیازه‌ای کشید و گفت: «خب، به ما چه؟»
مامانش جواب داد: «نوشته نباید توی مکان عمومی کار نامتعارف بکنید.»
اشکان، که معنی کار نامتعارف را نمی‌دانست، دوباره پرسید: «یعنی توی مکان عمومی چیکار نکنیم؟»
مامان بهروز عینکش را روی صورتش جابه‌جا کرد و گفت: «یعنی فعلا کف بازی ممنوع!»
کتاب «عملیات سری ساختمان۲۱» نوشته نیلوفر نیک بنیاد و با تصویرگری فراز ناصر شریف در ۶۴صفحه و از سوی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان منتشر شده است.
