راویان| استان بوشهر؛ بوشهر هر سال نزدیک به یک میلیون و ۷۰۰ هزار تن محصول کشاورزی تولید می‌کند و در ماه‌های سرد سال به تأمین‌کننده اصلی گوجه‌فرنگی خارج از فصل کشور و قطب صادرات خرما بدل می‌شود. با این حال پشت این کارنامه پررونق، واقعیتی نگران‌کننده جریان دارد.
بیش از ۸۰ درصد آب مصرفی در کشت گوجه‌فرنگی این استان مستقیماً از منابع سطحی و زیرزمینی برداشت می‌شود، در حالی که سفره‌های آبخوان دشت‌های استان با افت مداوم و خطر شوری فزاینده روبه‌رو هستند.
تمایز آب سبز و آب آبی در آزمون گوجه‌فرنگی
در ادبیات اقتصاد آب، همه قطرات مصرف‌شده در کشاورزی ارزش زیست‌محیطی برابری ندارند. پژوهش‌های مرتبط با ردپای آب، میان آب سبز یعنی رطوبت حاصل از بارش مؤثر و آب آبی یعنی سهم برداشته‌شده از منابع سطحی و چاه‌های زیرزمینی تفکیک قائل می‌شوند.
مطالعه منتشرشده در مجله آبیاری و زهکشی ایران درباره ردپای آب گوجه‌فرنگی در استان بوشهر نشان می‌دهد که سهم آب آبی در تولید این محصول به مرز ۸۰ درصد می‌رسد و سهم بارش باران یا همان آب سبز تنها ۲۰ درصد است.
این وابستگی بالا نشان می‌دهد کشت گسترده گوجه‌فرنگی تا چه اندازه به ذخایر سفره‌های زیرزمینی متکی است و با افزایش دمای هوا و شدت تبخیر، فشار روی آبخوان‌ها سال به سال بیشتر می‌شود.
وقتی بیش از ۲۵۰ هزار تن از محصول تولیدی راهی بازارهای بین‌المللی می‌شود، در واقع استان بخش عظیمی از سرمایه حیاتی و تجدیدناپذیر خود را در قالب آب مجازی صادر می‌کند، بدون آنکه ارزش جایگزینی این آب در قیمت نهایی لحاظ شود.
نخلستان‌ها و چالش گذار از روش‌های سنتی
معادله آب در نخلستان‌های بوشهر نیز ابعاد گسترده‌ای دارد. از حدود ۴۷ هزار هکتار اراضی باغی استان، نزدیک به ۴۰ هزار هکتار زیر کشت نخل است و تولید سالانه خرما به ۲۰۰ تا ۲۳۰ هزار تن می‌رسد. حیات بیش از شش میلیون اصله نخل وابسته به تصمیماتی است که برای مدیریت منابع آب اتخاذ می‌شود.
مدیر آب و خاک و امور فنی سازمان جهاد کشاورزی بوشهر در مردادماه سال جاری یادآور شد مصرف سالانه آب هر اصله نخل در روش‌های غرقابی و سنتی بیش از ۱۲۰ مترمکعب است که با استقرار سامانه‌های نوین آبیاری می‌تواند به کمتر از ۳۰ مترمکعب کاهش یابد.
طبق آمار رسمی، تاکنون ۱۲ هزار هکتار از نخلستان‌ها تحت پوشش آبیاری تحت فشار قرار گرفته و طرح تجهیز ۳۴ هزار و ۵۰۰ هکتار از مجموع اراضی زراعی و باغی نیز در دست پیگیری است.
با این وجود، کاهش مصرف به ازای هر درخت یک نسخه یکدست برای تمام مناطق نیست. تفاوت سن نخل‌ها، کیفیت خاک، وضعیت اقلیم خرد و شوری آب، مانع از تعمیم ساده این ارقام می‌شود. از سوی دیگر، مدرن‌سازی تجهیزات آبیاری اگر به کنترل کلی میزان برداشت از دشت منجر نشود، باز هم کسری مخزن سفره‌ها را جبران نخواهد کرد.
تعبیر اشتباه راندمان مزرعه و خطای پایداری آبخوان
مزارع گوجه‌فرنگی بوشهر امروزه عمدتاً با روش کشت نشایی و سامانه‌های موضعی تیپ آبیاری می‌شوند. این روش‌ها تلفات ظاهری آب را در مقیاس مزرعه به شدت کم می‌کنند، اما در سطح کلان حوضه آبریز با پدیده‌ای روبه‌رو هستیم که کارشناسان آن را تمایز میان راندمان آبیاری و پایداری آبخوان می‌نامند.
وقتی راندمان آبیاری بالا می‌رود اما سقف برداشت مجاز کنترل نمی‌شود، آب آزادشده صرف توسعه اراضی جدید یا تداوم فشار بر سفره‌های در حال فرونشست می‌شود.
کاهش سطح کشت گوجه‌فرنگی از ۱۲ هزار هکتار در سال گذشته با تولید ۶۸۰ هزار تن، به ۱۱ هزار و ۵۰۰ هکتار در سال زراعی جدید، گامی در راستای الگوی کشت اعلام شده است، اما این کاهش پانصد هکتاری در برابر بیلان منفی سفره‌های استان پاسخ کافی و پایداری نخواهد بود.
صادرات محصول بر مدار حسابداری آب
کشاورزی در استانی چون بوشهر با معیشت هزاران خانوار، حمل‌ونقل و صنایع بسته‌بندی گره خورده است و حذف ناگهانی کشت گوجه‌فرنگی یا نخلستان‌ها امکان‌پذیر نیست. مسئله بنیادین، تغییر روش در ارزیابی سود اقتصادی است.
سیاست‌گذاری کشاورزی استان باید از معیار صرف تناژ و هکتار عبور کند و شاخص بهره‌وری اقتصادی آب یعنی درآمد خالص به ازای هر مترمکعب آب مصرفی را ملاک قرار دهد.
گوجه‌فرنگی بوشهر در بارنامه‌های گمرکی رقمی از صادرات غیرنفتی را نشان می‌دهد، اما آن‌چه در هیچ دفتر حسابی ثبت نمی‌شود، تهی شدن سفره‌های زیرزمینی از آبی است که صدها سال برای ذخیره شدن آن زمان صرف شده است. تداوم مزیت کشاورزی جنوب تنها زمانی ممکن است که ارزش آب واقعیتی فراتر از قیمت فروش محصول تلقی شود.
