دیویس ما را به سفری فلسفی دعوت کرده و می‌گوید چگونه کشفیات مدرن کیهان‌شناسی، پرسش‌های کهن بشر درباره «چراییِ» هستی را ابطال نکرده، بلکه افق‌های تازه‌ای از معنا را در برابر انسانِ آگاه گشود.
به گزارش راویان به نقل از مهر، در میان آثار برجسته حوزه فلسفه علم، کتاب «بنیانی علمی برای جهان عقلانی» اثر پل دیویس، فیزیکدان بریتانیایی، کتاب جالبی است. این اثر در ایران با ترجمه دقیق محمد ابراهیم محجوب و ویرایش خشایار دیهیمی توسط نشر گمان منتشر شده، بیش از آنکه یک کتاب آموزشی در حوزه فیزیک باشد، دعوتی است به تأمل در غایت هستی و نسبت میان دانش بشری و پرسش‌های بنیادین الهیاتی. دیویس در این کتاب، با رویکردی میان‌رشته‌ای، مخاطب را نه در تقابل، بلکه در میانه گفتگویی میان دستاوردهای کیهان‌شناسی مدرن و پرسش‌های کهنِ فلسفی قرار می‌دهد.
چراییِ هستی در آینه فیزیک، پارادوکس علم و ایمان در نگاه دیویس
پرسش‌های بنیادینی همچون «جهان چگونه پدید آمده است؟»، «آیا قوانین فیزیک می‌توانستند متفاوت باشند؟» و «منشأ این قوانین چیست؟»، شالوده اصلی مباحث کتاب را تشکیل می‌دهند. پل دیویس در این اثر تلاش می‌کند تا کشفیات فیزیک نظری و کیهان‌شناسی را از نیوتن تا هاوکینگ، به زبانی روان برای مخاطب غیرمتخصص روایت کند. او با بهره‌گیری از این دستاوردها، به دنبال پاسخی برای «علت غایی» وجود جهان است؛ مسیری که او را به این نتیجه‌گیری جسورانه سوق می‌دهد که حضور انسان به عنوان موجودی آگاه، نمی‌تواند صرفاً محصول تصادف یا جهشی کور در دل حوادث باشد؛ گویی در بطن این جهان، غرضی نهفته است که حضور ما را معنا می‌بخشد.
یکی از بحث‌برانگیزترین مواضع پل دیویس که در این کتاب با جزئیات بررسی شده، دیدگاه او درباره رابطه علم و الهیات است. برخلاف تصور رایج که علم و دین را دو قطب متضاد می‌داند، دیویس معتقد است هر دو حوزه در بنیاد خود به نوعی «ایمان» متکی هستند. او در تحلیل‌های خود استدلال می‌کند که علم نیز همچون دین، بر پایه پیش‌فرض‌های غیرقابل اثبات بنا شده است؛ برای مثال، فیزیکدان به این اصل ایمان دارد که جهان منظم و قابل‌فهم است، بی‌آنکه بتواند «چراییِ» این نظم و عقلانیتِ بنیادین را با ابزار علمی تبیین کند.
او در این باره می‌نویسد: «دین و علم هر دو بر ایمان استوار شده‌اند؛ یعنی اعتقاد به وجود چیزی خارج از جهان، مانند یک خدای غیرقابل توضیح یا مجموعه‌ای غیرقابل توضیح از قوانین فیزیکی.» این نگاه، دیویس را به «پل‌سازی» تبدیل کرده است که نه قصد ابطال علم را دارد و نه در پی تقلیل الهیات؛ بلکه می‌کوشد مرزهای تلاقی این دو را ترسیم کند.
فصل‌های گام به گام کتاب
کتاب «بنیانی علمی برای جهان عقلانی» در نه فصل تدوین شده است که از «عقل و عقیده» آغاز می‌شود و با پرسش‌های عمیقی نظیر «آیا جهان می‌تواند خود را بیافریند؟»، «قوانین طبیعت چیستند؟»، «ریاضیات و واقعیت»، «جهان‌های واقعی و جهان‌های مجازی»، «راز ریاضی»، «چرا جهان چنین است که هست؟» و «جهان صانع» ادامه و با «رمز و راز در ژرفنای جهان» پایان می‌یابد. ساختار کتاب به گونه‌ای طراحی شده که خواننده گام‌به‌گام از سطح مباحث فیزیکی به ژرفای مسائل متافیزیکی هدایت شود.
این اثر که تاکنون با استقبال خوبی از سوی جامعه کتاب‌خوان ایران در مجموعه تجربه و هنر زندگی مواجه و چندین بار تجدید چاپ شده است، بیش از هر چیز برای خوانندگانی مناسب است که به دنبال پاسخ‌های سطحی نیستند. پل دیویس در این کتاب، خود را نه به عنوان یک مدافع سنتی دین، بلکه به عنوان اندیشمندی «ندانم‌گرا» (Agnostic) معرفی می‌کند که با نگاهی باز و پرسش‌گر، به دنبال یافتن معنا در دلِ سردِ معادلات کیهانی است.
کتاب «بنیانی علمی برای جهان عقلانی» نوشته پل دیویس با ترجمه محمد ابراهیم محجوب و ویرایش خشایار دیهیمی، در ۳۳۶ صفحه توسط نشر گمان و در مجموعه تجربه و هنر زندگی منتشر، عرضه و تجدید چاپ شده است.
