کتاب «سفرنامه ابودلف در ایران (در سال ۳۴۱ هجری)»، یکی از منابع ارزشمند جغرافیایی و تاریخی جهان اسلام، با روایت مشاهدات مسعر بن مهلهل خزرجی، مشهور به ابودلف است.
به گزارش راویان به نقل از مهر، مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی آثار شاخص، ارزشمند و کمتر شناخته‌شده موجود در مخازن این سازمان، در هر شماره یکی از منابع برجسته این گنجینه را به پژوهشگران و علاقه‌مندان معرفی می‌کند.
در پنجاه‌وششمین شماره این مجموعه، کتاب «سفرنامه ابودلف در ایران (در سال ۳۴۱ هجری)» معرفی شده است. این اثر، ترجمه فارسی سید ابوالفضل طباطبایی از رساله دوم ابودلف مسعر بن مهلهل خزرجی است که در سال ۱۳۵۴، همراه با تعلیقات و تحقیقات ولادیمیر مینورسکی، از سوی انتشارات زوار منتشر شده است.
ابودلف مسعر بن مهلهل خزرجی از جهانگردان، جغرافی‌دانان، معدن‌شناسان و شاعران برجسته سده چهارم هجری به شمار می‌رود. ابن ندیم از او با عنوان «جوّال» (بسیار سفرکننده) یاد کرده و ثعالبی و زکریای قزوینی نیز او را جهانگردی دانسته‌اند که با سفر به سرزمین‌های گوناگون، اطلاعات ارزشمندی از ویژگی‌های جغرافیایی، طبیعی و اجتماعی آنها گردآوری کرده است. گفته می‌شود وی بیش از نود سال عمر کرد و بخش مهمی از زندگی خود را در سفر و مشاهده سرزمین‌های مختلف سپری کرد.
ابودلف در سال ۳۳۱ هجری قمری، به همراه هیأتی از دربار سامانیان راهی چین شد. او در مسیر رفت و بازگشت، از سرزمین‌هایی چون هند، ترکستان، تبت، فارس، آذربایجان و ارمنستان دیدن کرد و حاصل این سفرها را در قالب رساله‌هایی به رشته تحریر درآورد. بخش‌هایی از گزارش‌های او در آثار یاقوت حموی، ابن ندیم و زکریای قزوینی نیز نقل شده و از دقت او در توصیف شهرها، راه‌ها، معادن، مراکز علمی و فعالیت‌های اقتصادی حکایت دارد.
کتاب «سفرنامه ابودلف در ایران» شرح سفری است که از شیز در آذربایجان آغاز می‌شود و پس از عبور از شیروان، باکو، تفلیس، اردبیل، شهرزور، کرمانشاه، همدان، ری، طبرستان، قومس، نیشابور، طوس، هرات، اصفهان و شهرهای خوزستان ادامه می‌یابد. نویسنده در این مسیر، علاوه بر معرفی ویژگی‌های جغرافیایی شهرها، به معادن طبیعی، راه‌های ارتباطی، آداب و رسوم مردم، فعالیت‌های اقتصادی و گاه باورهای عامیانه نیز اشاره کرده است.
یکی از ویژگی‌های مهم این اثر، اتکای نویسنده به مشاهدات میدانی است. ابودلف ضمن بررسی مرزها، شهرها، راه‌ها و فعالیت‌های اقتصادی، برخی از دیدگاه‌های جغرافی‌دانان پیش از خود را نیز نقد و اصلاح کرده و اطلاعات تازه‌ای درباره سرزمین‌های مختلف ارائه داده است؛ موضوعی که سبب شده بسیاری از پژوهشگران، از جمله جورج سارتون، دومیلی، استنفلد و نفیس احمد، او را از پیشگامان اندیشه جغرافیایی در جهان اسلام بدانند.
این سفرنامه افزون بر ارزش تاریخی، از منظر مطالعات جغرافیایی، معدن‌شناسی، تاریخ شهرها و شناخت ساختارهای اجتماعی ایران در سده چهارم هجری نیز از منابع مهم به شمار می‌رود. نویسنده در کنار توصیف معادن، ویژگی‌های طبیعی و اقتصادی شهرها، گاه روایت‌های محلی، شنیده‌ها و باورهای عامه را نیز ثبت کرده است که بر اهمیت مردم‌شناختی اثر می‌افزاید.
تصحیح این اثر توسط ولادیمیر فدورویچ مینورسکی، ایران‌شناس برجسته روس، انجام شده است. مینورسکی با نگارش مقدمه و توضیحات پژوهشی، نقش مهمی در معرفی ابودلف و اعتبارسنجی این سفرنامه ایفا کرده و زمینه استفاده پژوهشگران از این اثر را فراهم ساخته است.
کتاب «سفرنامه ابودلف در ایران (در سال ۳۴۱ هجری)» با شماره کتابشناسی ۸۶۹۴۳۶ در مخازن سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران نگهداری می‌شود و در اختیار پژوهشگران قرار دارد. گفتنی است، بخش‌هایی از کتاب «سفرنامه ابودلف در ایران (در سال ۳۴۱ هجری)» در قالب فایل PDF، در پیوست این خبر بارگذاری شده و برای مطالعه پژوهشگران و علاقه‌مندان در دسترس است.
