آیا بنزین در ایران ارزان است؟ این سوال را میتوان به سه صورت پاسخ داد: مقایسه قیمت بنزین در ایران با کشورهای دیگر، مقایسه هزینه تمام شده جابجایی خصوصی برای ایرانیان و سایر کشورها و مقایسه درآمد سرانه و هزینه تمام شده جابجایی خصوصی برای ایرانیان و سایر کشورها
به گزارش راویان به نقل از همشهری آنلاین، علی مروی؛ کارشناس اقتصادی در یادداشتی در روزنامه همشهری نوشت: آیا بنزین در ایران ارزان است؟ این سوال را می توان به سه صورت پاسخ داد: مقایسه قیمت بنزین در ایران با کشورهای دیگر، مقایسه هزینه تمام شده جابجایی خصوصی برای ایرانیان و سایر کشورها و مقایسه درآمد سرانه و هزینه تمام شده جابجایی خصوصی برای ایرانیان و سایر کشورها
روش اول گرچه پرتکرار است اما دقیق نیست. وظیفه اقتصاددانان نگاه دقیقتر به موضوع است و الا مقایسه قیمت در بین کشورها را هر کسی میتواند انجام دهد. امان از وقتی که همین مقایسه قیمت ها مبنای سیاست گذاری هم شود. البته که اقتصاددانان نزدیک به دولت ها برای علمی نشان دادن همین مقایسه ساده، از ادبیات پیچیده استفاده میکنند ولی نتیجه به همان ناپختگی قبل است. در این نگاه بنزین در ایران بسیار ارزان است و یکی از دلایل مهم پرمصرفی ایرانیان همین است و راه حل اصلی در اصلاح قیمت ها است.
اما راه حل کمی دقیق تر اینست که بدانیم بنزین کالای واسطه است. محصول نهایی جابجایی است. باید ببینیم جابجایی شخصی در ایران ارزانتر از الگوی بین المللی است یا نه. در این حالت است که میتوان مقایسه درست و در نتیجه سیاست گذاری درست تری ارائه کرد. اینجا خوب است به مغالطه بنزین ارزانتر از آب هم پاسخ دهیم. بنزین مانند آب نیست. آب کالایی است که مستقیما مورد نیاز انسان است اما بنزین کالای مکمل خودروها است که در نهایت در خدمتی به نام جابجایی (حمل و نقل) خود را نشان میدهد. به عبارت دیگر ما آب را می نوشیم اما بنزین باید سوخته شود تا ما از محلی به محل دیگر جابجا شویم. مقایسه درست تر این است که نرخ جابجایی داخل ایران و خارج را مقایسه کنیم.
در یک مدل با فرض ثابت بودن سایر شرایط برای محاسبه هزینه جابجایی شخصی باید مولفه های زیر را مدنظر داشت:
برای اینکه هزینه جابجایی شخصی بین کشورها قابل مقایسه باشد، هزینه جابجایی شخصی به ازای هر کیلومتر را محاسبه میکنیم.
اکنون به محاسبه هزینه جابجایی شخصی در ایران به ازای هر کیلومتر می پردازیم. بر اساس گارانتی های خودرو، هر خودرو تا ۶۰ هزار کیلومتر یا ۳ سال تحت پوشش گارانتی است. به عبارت دیگر پیمایش سالانه ۲۰ هزار کیلومتر به عنوان یک معیار استاندارد برای مصرف خودرو میتواند مد نظر باشد. علاوه بر این میانگین قیمت خودرو در کشور هم ۱.۵ میلیارد تومان در نظر گرفته می شود.
اکنون محاسبه را آغاز میکنیم:
الف: قیمت خودرو
چنانچه پیشتر نیز بیان شد برای محاسبه اثر قیمت خودرو بر هزینه جابجایی شخصی دو فرض را مدنظر میگیریم: ۱. برای این کار قیمت خودروهای کارخانه ای پرتیراژ را مدنظر قرار دهید. ۲. برای مقایسه ساده تر فرض کنید عمر مفید خودرو همان یکسال اول است.
ب: هزینه های نگهداری و استهلاک
برای محاسبه هزینه نگهداری و استهلاک فروض زیر را مدنظر بگیرید:
۱- تعویض روغن و سایر موارد مصرفی به ازای هر ۵۰۰۰ کیلومتر
۲- تعویض موارد مصرفی به ازای هر ۱۰۰۰۰ کیلومتر
۳- تعویض موارد سالانه
۴- استهلاک سالانه معادل ۴ درصد قیمت خودرو
جدول زیر هزینه نگهداری و استهلاک سالانه یک خودرو ( با قیمت متوسط ۱.۵ میلیارد تومان) در ایران را نشان می دهد:
با توجه به قانون اسقاط خودرو، یک خودرو بعد از ۲۵ سال فرسوده و از رده خارج حساب می شود. با این فرض متوسط سالانه ۴درصد استهلاک مدنظر می باشد که در یک دوره ۲۵ ساله به ۱۰۰درصد برسیم.
ج: پرداختهای قانونی سالیانه:
این پرداخت ها را در سه سرفصل مدنظر می گیریم:
بیمه شامل شخص ثالث و بدنه
قیمت بیمه شخص ثالث برای همه خودروها یکسان نیست و براساس عواملی مانند نوع خودرو، تخفیف عدم خسارت، جریمه دیرکرد، میزان تعهدات مالی و شرکت بیمه تعیین میشود. قیمت پایه بیمه شخص ثالث در سال ۱۴۰۵ برای خودروهای سواری بهصورت زیر است:
در این نوشتار متوسط هزینه بیمه شخص ثالث ۱۰ میلیون تومان در سال در نظر گرفته شده است.
عوارض شهرداری:
مهمترین معیار برای محاسبه عوارض سالانه خودرو در سال ۱۴۰۴، قیمت خودرو است. اگر خودروی شما تولید داخل باشد، باید یکهزارم (۱۰۰۰/۱) قیمت کارخانهای آن را بهعنوان عوارض پرداخت کنید.
مالیات:
طبق قانون، نرخ مالیات برای کلیه خودروهای داخلی ۱ درصد و برای خودروهای وارداتی (خارجی) ۲ درصد ارزش روز آنهاست که هنگام نقل و انتقال اخذ می شود.
جدول زیر هزینه پرداخت های قانونی سالیانه یک خودرو به ازای یک خودرو با قیمت ۱.۵ میلیارد تومان قیمت آن را نشان میدهد:
هزینه بنزین:
برای محاسبه هزینه بنزین، میانگین مصرف سوخت خودرو در هر ۱۰۰ کیلومتر را ۹ لیتر درنظر بگیرید. با این توصیف به ازای ۲۰ هزار کیلومتر تردد سالانه، معادل ۱۸۰۰ لیتر بنزین مصرف میشود. جدول زیر هزینه بنزین این خودرو برای یکسال را نشان میدهد:
بر اساس نظام سهمیه بندی، ۷۲۰ لیتر به قیمت ۱۵۰۰ تومانی و۶۰۰ لیتر به قیمت ۳۰۰۰ تومانی محاسبه خواهد شد. این خودرو برای تردد استاندارد نیاز به ۴۸۰ لیتر بنزین مازاد بر سهمیه دارد که با نرخ ۵۰۰۰ تومانی فعلی محاسبه شده است. بنابراین هزینه بنزین هر خودرو در سال معادل ۵ میلیون و ۲۸۰ هزار تومان و به ازای هر کیلومتر ۲۶۴ تومان خواهد بود.
جمع هزینه های جابجایی شخصی:
اکنون برای یک خودرو با متوسط قیمت ۱.۵ میلیارد تومان هزینه جابجایی شخصی در ایران برابر است با
با این محاسبات هزینه هر کیلومتر جابجایی شخصی در ایران تقریبا معادل ۸۴ هزار تومان خواهد بود که با فرض نرخ دلار ۱۶۰ هزار تومانی معادل ۵۲ سنت در هر کیلومتر است.
اکنون به محاسبه هزینه جابجایی شخصی در سایر کشورها به ازای هر کیلومتر بر اساس پیمایش ۲۰ هزار کیلومتر در سال می پردازیم. برای مقایسه بهتر، فرض کنید قیمت خودرو ۱۵ هزار دلار باشد:
متوسط قیمت بنزین در فوب خلیج فارس ۴۵ سنت. میانگین مصرف سوخت خودروهای خارجی را ۶ لیتر به ازای هر ۱۰۰ کیلومتر در نظر میگیریم. بر اساس همان پیمایش ۲۰ هزار کیلومتر در سال، میزان مصرف بنزین این خودرو در سال ۱۲۰۰ لیتر و جمع کل هزینه سوخت آن ۵۴۰ دلار خواهد شد.
هزینه های بجز سوخت ۵۵ سنت در هر کیلومتر و هزینه سوخت ۲.۷ سنت در هر کیلومتر و جمع کل به ازای هر کیلومتر ۵۷.۷ سنت که برای تسهیل در محاسبه ۵۸ سنت خواهد بود.
همانطور که در محاسبات فوق می بینید هزینه جابجایی شخصی در ایران برای یک خودرو میانی با قیمت ۱.۵ میلیارد تومان تومان، برابر با ۵۲ سنت در هر کیلومتر است. همین شاخص برای یک خودرو با ارزش ۱۰هزار دلار در خارج از کشور معادل ۵۸ سنت در هر کیلومتر است. این محاسبات نشان میدهد که جابجایی شخصی در ایران چندان ارزانتر از سایر کشورها نیست. مضافا بر اینکه خودروهای بالاتر از ۱.۶ میلیارد تومان به ازای هر ۱۰۰ میلیون تومان ۲ سنت به هزینه جابجایی شخصی در ایران اضافه میکنند.
محاسبات فوق نشان می دهد علیرغم هزینه بسیار اندک سوخت در جابجایی شخصی در ایران، اما قیمت خودرو سهم مهمی از این هزینه را تشکیل میدهد. با توجه به اینکه میانگین قیمت خودرو در کشور بیشتر از ۱.۵ میلیارد تومان است. هزینه حمل و نقل شخصی در ایران گرانتر از کشورهای دیگر است. جدول زیر هزینه گرانتر جابجایی شخصی در ایران نسبت به سایر کشورها را نشان می دهد:
به عنوان نمونه برای یک خودرو با قیمت ۲.۵ میلیارد تومان هزینه هر کیلومتر جابجایی برای هر ایرانی ۸۵ سنت است در حالیکه برای سایر کشورها متوسط ۵۸ سنت هزینه دارد.
همچنین باید توجه داشت که به ازای هر ۱۰۰ میلیون تومان قیمت خودرو در کشور، معادل مصرف ۲۰ هزار لیتر بنزین معادل ۱۱ سال عمر خودرو یکجا پرداخت شده است. حتی اگر قیمت بنزین را معادل قیمت جهانی آن یعنی ۴۵ سنت درنظر بگیریم هر ۱۰۰ میلیون تومان قیمت خودرو معادل ۱۱۷۰ لیتر بنزین معادل ۱۹۴۹۳ کیلومتر پیمایش یعنی نزدیک به یکسال پیمایش خودرو یکجا پرداخت شده است.
مقایسه هزینه جابجایی شخصی و درامد سرانه کشورهای منتخب تحلیل بهتری از موضوع را نشان می دهد. اینکار نشان می دهد که هزینه جابجایی شخصی چند درصد از درآمد سالانه یک فرد را به خود اختصاص می دهد.
جدول فوق نشان می دهد که با درامد سرانه سالانه هر شهروند در کشورهای مختلف چند کیلومتر میتواند پیمایش کند. بر این اساس ایرانیان می توانند ۷۴۸۴ کیلومتر جابجا شوند. یعنی حتی به اندازه استاندارد ۲۰ هزار کیلومتر هم نمیتوانند از خودروی خود استفاده کنند. در این مقایسه تنها وضعیت کشور پاکستان از ایران بدتر است اما کشورهای دیگر مانند عراق و ترکیه وضعیت بهتری نسبت به شهروندان ایرانی دارند.
در مقیاس جهانی نیز ایرانیان یک سوم متوسط جهانی توان استفاده از خودروهای شخصی برای رفع نیاز خود را دارند.
این نوشتار نشان میدهد که علیرغم ارزان بودن بنزین در ایران جابجایی شخصی در ایران در مقایسه با سایر کشورها چندان ارزانتر نیست. بر اساس محاسبات این مدل هزینه جابجایی شخصی با خودروهای با قیمت کمتر از ۲ میلیارد تومان (فارغ از کیفیت خودرو) هزینه کمتری نسبت به خارج از کشور می پردازند. اما راکبان خودروهای گرانتر از ۲ میلیارد تومان نه تنها یارانه ای دریافت نمیکنند بلکه نسبت به سایر کشورها هزینه های بیشتری نیز پرداخت میکنند. بر همین اساس هر چه قیمت خودرو بیشتر افزایش می یابد هزینه بیشتری نیز به مالکان این خودروها تحمیل میشود.
گران کردن بنزین فشار مضاعفی بر مردم است. از سوی دیگر افزایش مصرف بنزین نیز علاوه بر آثاری چون آلودگی هوا در شرایط تنگنای اقتصادی موجب افزایش بار مالی بر دولت است. راه حل برای کاهش مصرف و جبران هزینه های دولت در بهبود جابجایی عمومی و کاهش قیمت خودروها نسبت به قیمت های جهانی است. اگر چنین راه حل هایی در دسترس دولتمردان ایران نیست، راه حل سوم اخذ جریمه سوخت از خودروسازانی است که پول اضافی را از مردم میگیرند ولی به دولت نمیپردازند. در واقع در شرایط فعلی خودروسازان یک تنه تمام منافع را به جیب میزنند و مردم و دولت خسارت های آنها را پرداخت می کنند.
