ساعت از سهونیم بامداد گذشته، اما جلوی برخی جایگاههای سوخت در استان بوشهر هنوز صف خودروها تمام نشده است. چراغها روشناند، موتور بعضی ماشینها خاموش شده تا بنزین کمتری بسوزد و رانندهها با چشمهای خوابآلود منتظر جلو رفتن صف هستند. در بوشهر این صحنه حالا به تصویر آشنای شبها تبدیل شده؛ صفهایی طولانی برای چند لیتر بنزین.
وضعیتی که دیگر شبیه یک اختلال کوتاهمدت نیست و بیشتر به نشانهای از آشفتگی در شیوه توزیع سوخت شباهت دارد.
این در حالی است که مسئله اصلی ظاهراً تولید نیست. پالایشگاههای مهم کشور از جمله شازند، آبادان، تبریز، اصفهان و ستاره خلیج فارس همچنان در مدار فعالیت هستند و مسئولان آنها نیز در روزهای گذشته هرگونه آسیب یا توقف تولید را رد کردهاند. بنابراین آنچه امروز در جایگاهها دیده میشود، بیشتر به نحوه مدیریت عرضه و تقاضا مربوط است تا کمبود بنزین.
در هفتههای اخیر چند تصمیم همزمان در حوزه مدیریت مصرف اجرا شد؛ سهمیه بنزین ۳۰۰۰ تومانی از ۱۰۰ لیتر به ۷۰ لیتر کاهش یافت، سقف برداشت از کارت آزاد جایگاهها به ۱۵ لیتر محدود شد و مدت زمان ذخیره سهمیه یارانهای نیز از شش ماه به سه ماه کاهش پیدا کرد. هدف این تصمیمها کنترل مصرف عنوان شد، اما نتیجه در عمل تغییر رفتار رانندگان بود. خیلیها برای اینکه با محدودیت بیشتری روبهرو نشوند، ترجیح میدهند بنزین را در چند نوبت و با حجم کم بزنند. همین مراجعههای مکرر باعث شده فشار روی جایگاهها بیشتر شود و صفها طولانیتر از قبل شکل بگیرد.
از طرف دیگر، نحوه اجرای همین محدودیتها هم یکدست نیست. در بعضی جایگاهها متصدی درست در لحظهای که عدد نازل به ۱۵ لیتر میرسد، سوختگیری را متوقف میکند. اما چند خیابان آنطرفتر، همان کارت آزاد بدون چنین محدودیتی استفاده میشود. این تفاوتها برای رانندهای که ساعتها در صف ایستاده، معنایی جز بیقاعدگی ندارد؛ طبیعی است که در چنین فضایی هر کسی تلاش کند هر وقت به جایگاه رسید، تا حد امکان سوخت بزند.
در یکی از جایگاههای شلوغ بوشهر، صف خودروها حتی برای کسانی که کارت سوخت شخصی دارند هم به کندی جلو میرود. چند پمپ کاملاً خاموش است و تنها تعدادی نازل فعال مانده که باید پاسخگوی صف طولانی باشند. رانندهها زیر هوای گرم این روزها، منتظر نوبتاند، در حالی که بخشی از ظرفیت جایگاه عملاً بلااستفاده مانده است. همین خاموش بودن چند پمپ کافی است تا زمان انتظار چند برابر شود.
در ساعات ابتدایی صبح، پیش از آنکه شهر کاملاً بیدار شود، در یکی از جایگاههای حاشیه برازجان وانتهایی که در قسمت بارشان مخازن دستساز قرار دارد، یکییکی مقابل نازلها میایستند. سوختگیری پشت سر هم انجام میشود و خبری از محدودیت ۱۵ لیتری نیست. در همان زمانی که راننده عادی باید ساعتها در صف بماند تا چند لیتر بنزین بزند، مخازن بزرگ این وانتها بدون دردسر پر میشود. اینکه این سوخت با چه سهمیهای و با چه کارتی دریافت میشود، پرسشی است که پاسخ روشنی برایش داده نمیشود.
در میان رانندهها حرفهایی هم درباره استفاده غیررسمی از کارت آزاد جایگاه شنیده میشود. برخی میگویند کارت جایگاه گاهی در اختیار افراد خاص قرار میگیرد و محدودیتها برای همه یکسان اجرا نمیشود. خاموش بودن بعضی پمپها در ساعتهای شلوغ هم به این گمانهها دامن زده و نارضایتی را بیشتر کرده است.
همزمان، بازار غیررسمی بنزین هم بیسروصدا فعال شده است. بنزین در دبههای ۲۰ لیتری با قیمتهایی چند برابر نرخ مصوب خرید و فروش میشود. شایعاتی هم درباره افزایش احتمالی قیمت بنزین در فضای مجازی دست به دست میشود و همین موضوع اضطراب بیشتری ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، سوخت یارانهای که باید در شبکه رسمی توزیع شود، گاهی سر از بازار سیاه در میآورد.
در استان بوشهر، شرایط آبوهوایی هم ماجرا را پیچیدهتر کرده است. گرمای شدید و رطوبت بالا باعث میشود روشن بودن کولر خودرو تقریباً اجتنابناپذیر باشد.
با این همه، مسئله فقط بنزین نیست. تجربه افزایش ناگهانی قیمت در آبان ۱۳۹۸ هنوز در ذهن جامعه باقی مانده و هر خبر یا تصمیمی درباره بنزین به سرعت حساسیت ایجاد میکند. وقتی اطلاعرسانیها محدود است و خبرهای متناقض منتشر میشود، طبیعی است که مردم برای احتیاط زودتر از نیاز واقعی به جایگاه مراجعه کنند.
آنچه امروز در بسیاری از جایگاهها جریان دارد، بیشتر از آنکه نشانه کمبود بنزین باشد، نتیجه اختلال در مدیریت توزیع است. تولید ادامه دارد، اما ناهماهنگی در اجرای سیاستها، ضعف در نظارت و تداوم قاچاق سوخت باعث شده نظم بازار به هم بخورد.
