«خدا: یک زندگینامه» اثری است در مرز میان ادبیات، روایتشناسی و مطالعات دینی؛ کتابی که میکوشد بهجای اثبات یا رد یک باور، تصویر خدا را در متن مقدس بهعنوان یک شخصیت داستانی تحلیل کند.
به گزارش راویان به نقل از مهر، بازخوانی متون دینی از منظر ادبی، در دهههای اخیر به یکی از شاخههای مهم مطالعات میانرشتهای بدل شده است؛ رویکردی که میکوشد بهجای داوری کلامی یا اعتقادی، ساختار روایت، شخصیتپردازی و منطق درونی متن را بررسی کند. در همین چارچوب، کتاب «خدا: یک زندگینامه» نوشته جک مایلز، از جمله آثاری است که به بازخوانی متن مقدس از منظری ادبی میپردازد. این اثر، چنانکه از عنوانش برمیآید، میکوشد «خدا» را در مقام یک شخصیت روایی در متن عهد عتیق دنبال کند؛ رویکردی که آن را از تفسیرهای الهیاتی و اعتقادی متمایز میسازد.
در این کتاب، مایلز بهجای ورود به بحثهای کلامی، خدای عهد عتیق را همچون قهرمان یک روایت بزرگ میخواند و سیر تحول او را در طول کتابهای مختلف پی میگیرد. بر اساس این خوانش، خدا در آغاز چهرهای خلاق، کنشمند و پرگفتار دارد، اما هرچه روایت پیش میرود، این شخصیت بهتدریج پیچیدهتر، دورتر و خاموشتر میشود. از همین منظر، کتاب بیش از آنکه اثری در حوزه الهیات سنتی باشد، مطالعهای در باب روایت، شخصیتپردازی و تحول دراماتیک در متن مقدس است.
از حیث ساختار، کتاب در اصل بهصورت فصلبهفصل و بر مبنای کتابهای عهد عتیق به این ترتیب در ۱۳ پرده پیش میرود: ۱. پیش پرده: آیا زندگی خدا را می توان نوشت؟/ ۲. زایش/ ۳. میان پرده چه چیزی خدا را خداگون میکند؟/ ۴. وجد/ ۵. بلا/ ۶. میان پرده آیا خدا شکست میخورد؟/ ۷. دگرگونی/ ۸. میان پرده آیا خدا دوست میدارد؟/ ٩. احیا/ ۱۰. مواجهه/ ۱۱. اختفا/ ۱۲. ادغام/ ۱۳. پرده آخر آیا خدا علاقه اش را از دست میدهد؟ نگاهی به عناوین هر فصل یا پرده نیز نشان میدهد رویکرد نویسنده برخاسته از الهیات یهودی مسیحی است.
مایلز در هر فصل، یکی از مراحل اصلی سیر شخصیت خدا را برجسته میکند. در فصلهای آغازین، بهویژه در بخشهایی چون «زایش»، روایت آفرینش، سقوط انسان، طوفان نوح و برکت ابراهیم بررسی میشود و خدا در مقام خالق، داور و ویرانگر ظاهر میشود. در فصل «وجد» و بخشهای پس از آن، توجه به کتاب خروج و متون بعدی معطوف میشود؛ جایی که خدا بهصورت قانونگذار، هدایتکننده و مداخلهگر در تاریخ قوم بنیاسرائیل تصویر میشود.
در بخشهای میانی، نویسنده بر چندگانگی نقش خدا تأکید میکند: او همزمان قانونگذار، نجاتدهنده، داور و گاه موجودی درگیر کشمکش با انسان است. در این خوانش، خدا چهرهای یکدست و ایستا ندارد، بلکه میان مهر و قهر، حضور و غیبت، وعده و مجازات در نوسان است. این پیچیدگی، بهویژه در مواجهه با متونی چون لاویان، اعداد و تثنیه، برجستهتر میشود.
بخشهای پایانی کتاب به روند سکوت و فاصلهگرفتن خدا اختصاص دارد. در این میان، کتاب ایوب یکی از نقاط عطف تلقی میشود؛ جایی که به تعبیر مایلز، خدا دیگر آن حضور مستقیم و پرگفتار آغازین را ندارد و بیشتر به شخصیتی بدل میشود که از پسِ روایت و از افق تاریخ سخن میگوید یا حتی خاموش میماند. این دگرگونی، در خوانش نویسنده، صرفاً تغییر لحن روایت نیست، بلکه نشانهای از تحول در خودِ شخصیت ادبی خدا به شمار میآید.
در مجموع، «خدا: یک زندگینامه» را میتوان اثری دانست در مرز میان ادبیات، روایتشناسی و مطالعات دینی؛ کتابی که میکوشد بهجای اثبات یا رد یک باور، تصویر خدا را در متن مقدس بهعنوان یک شخصیت داستانی تحلیل کند. از این رو، این اثر برای علاقهمندان به خوانش ادبی متون دینی، تاریخ تصویر خدا در سنت یهودی ـ مسیحی و نسبت میان روایت و الهیات، اثری قابل اعتنا و تأملبرانگیز است. مترجم این اثر زانیار ابراهیمی است، انتخاب مترجمی که در حوزه اندیشه سیاسی و الهیات سیاسی نیز شناخته شده، برای برگردان چنین متنی میانرشتهای، قابل توجه به نظر میرسد.
«خدا: یک زندگینامه» نوشته جک مایلز با ترجمه زانیار ابراهیمی، توسط نشر هرمس در ۵۷۷ صفحه با قیمت یک میلیون و ۱۹۰ هزار تومان منتشر و تجدید چاپ شده است.
