راویان| غلامرضا شاکری ؛ نحوه تخصیص ارز به عنوان یکی از منابع محدود و حیاتی اقتصاد ایران همواره آینهای شفاف برای رصد اولویتهای واقعی سیاستگذار بوده است. بررسی آخرین بخشنامههای بانک مرکزی در آستانه فصل زیارتی اربعین اما پرده از نابرابری برمیدارد که شاید کمتر کسی انتظارش را داشت.
دولت برای سفرهای تفریحی زمینی نزدیک به سه برابرِ زائران کربلا یارانه پنهان پرداخت میکند. این شکاف تنها پرسشبرانگیز نیست بلکه اثرات ملموسی بر بازار ارز و عدالت اقتصادی دارد.
طبق مقررات فعلی هر مسافر ایرانی که قصد سفر زمینی تفریحی یا درمانی به خارج از کشور را داشته باشد مجاز است تا ۳۰۰ یورو معادل حدود ۳۳۰ دلار ارز دولتی دریافت کند.
سهمیه زائران اربعین حسینی اما مبلغ ثابت ۲۰۰ هزار دینار عراق تعیین شده است. تفاوت در واحد ارز شاید در نگاه اول جزئی به نظر برسد ولی وقتی پای محاسبه یارانه پنهان یعنی تفاوت قیمت ارز دولتی و بازار آزاد به میان میآید ابعاد این نابرابری کاملاً روشن میشود.
بر اساس نرخهای بازار در مرداد ۱۴۰۵ نرخ دولتی هر دینار عراق برای سفر زیارتی حدود ۱۲۰ تومان و نرخ بازار آزاد آن حدود ۱۴۹ تومان است. یک زائر با دریافت ۲۰۰ هزار دینار ارزشی معادل ۲۴ میلیون تومان میگیرد در حالی که تهیه همین مقدار ارز از بازار آزاد حدود ۲۹.۸ میلیون تومان هزینه دارد. به بیان ساده دولت برای هر زائر حدود ۵.۸ میلیون تومان یارانه پنهان پرداخت میکند.
داستان مسافر تفریحی اما شکل دیگری دارد. همان فرد با دریافت ۳۰۰ یورو معادل ۳۳۰ دلار و با نرخ دولتی حدود ۱۴۰ هزار و ۴۲۶ ریال به ازای هر دلار ارزشی نزدیک به ۴۶.۳ میلیون تومان دریافت میکند.
اگر بخواهد همین مقدار ارز را با نرخ بازار آزاد یعنی هر دلار ۱۹۲ هزار تومان تهیه کند باید بیش از ۶۳.۳ میلیون تومان بپردازد. یارانه پنهان یک مسافر تفریحی رقمی سرسامآور معادل ۱۷ میلیون تومان از آب درمیآید. کنار هم گذاشتن این دو عدد گویاست. دولت برای تسهیل سفر تفریحی نزدیک به سه برابر بیشتر از سفر زیارتی هزینه میکند.
این موضوع فقط یک مسئله اخلاقی یا عدالتی نیست. پیامی هم به جامعه مخابره میکند که در ترازوی سیاستگذاری ارزی زیارت کربلا وزن کمتری نسبت به گردشگری تفریحی دارد.
راهکار اصلاح این وضعیت نه پیچیده است و نه پرهزینه. پیشنهاد میشود بانک مرکزی نرخ تسعیر هر دینار عراق را از ۱۲۰ تومان به ۷۰ تومان کاهش دهد. با این اصلاح ساده ارزش ریالی سهمیه زائران به ۱۴ میلیون تومان میرسد و چون قیمت بازار آزاد ثابت میماند و ۲۹.۸ میلیون تومان است یارانه پنهان هر زائر به حدود ۱۵.۸ میلیون تومان جهش میکند.
با اجرای این طرح یارانه زائران اربعین به ۹۳ درصد یارانه مسافران تفریحی میرسد و شکاف سه برابری تقریباً از میان میرود. این اصلاح هزینه اضافی سنگینی هم برای بودجه دولت ندارد زیرا حجم کل ارز تخصیصی به زائران در مقایسه با کل ذخایر ارزی کشور رقم چندان بزرگی نیست.
این اقدام جراحی کوچک اما دقیقی در سیستم توزیع یارانه است که هم عدالت اقتصادی را بازمیگرداند و هم با افزایش انگیزه واقعی برای سفر میتواند تقاضای غیررسمی ارز در بازار را کنترلپذیرتر کند. عدالت ارزی نباید قربانی عادتهای بوروکراتیک شود بهویژه وقتی راه رسیدن به آن تنها یک تغییر عدد در سامانه بانکی است.
