مهسا متقی| سرویس استان بوشهر ؛ فصل گرما در استان بوشهر اغلب با تکرار روایتهای تلخ غرقشدگی در کانالهای آبیاری، سدها و بندهای انحرافی همراه است. این رخدادهای مرگبار که اغلب گریبانگیر کودکان و نوجوانان میشود، بیش از آنکه حاصل اتفاقات غیرقابل پیشبینی باشد، ریشه در خلأهای ساختاری نظارت، ایمنسازی و فقدان بازدارندگی موثر در مجاورت تاسیسات آبی دارد که با وجود خطرات هیدرولیکی پنهان، همچنان در بسیاری از مقاطع فاقد حصارهای فیزیکی و نشانهگذاریهای استاندارد هستند.
اگرچه مسئولیت مستقیم حفاظت از این سازهها با شرکت آب منطقهای بوشهر است، اما مدیریت این بحران فرابخشی نیازمند همافزایی میان نهادهای حاکمیتی، دهیاریها و دستگاههای امدادی است تا با اتخاذ رویکردی ترکیبی شامل آموزشهای محلی، ایجاد موانع فیزیکی و پایشهای میدانی مستمر مانع از تبدیل شدن اوقات فراغت شهروندان به تراژدیهای جبرانناپذیر شوند. در این میان، پرسش اصلی این است که چه تدابیِ عملیاتی برای خروج از وضعیت موجود و اولویتبندی نقاط بحرانی همچون آبپخش و اهرم در دستور کار قرار گرفته است؟
راویان| برای واکاوی ابعاد فنی و اجرایی این چالش، با عبدالطیف عباسینژاد، معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای بوشهر به گفتوگو نشستهایم. در این گفتوگو، ضمن بررسی نتایج پایشهای میدانی از نقاط پرخطر و واکاوی دلایل ناکارآمدی اقدامات پیشگیرانه در تغییر رفتارهای مخاطرهآمیز، بهدنبال پاسخ به این پرسش هستیم که تا چه حد فاصله میان آگاهی عمومی و ایمنی فیزیکی در شبکه آبیاری استان بوشهر کاهش یافتهاست.
نخست بگویید که با شروع فصل گرما و افزایش شنا و آبتنی در سدها، رودخانهها و کانالهای آب استان چه برنامه و تمهیدات عملی از سوی شرکت آب منطقهای بوشهر برای پیشگیری از غرقشدگی و تکرار حوادث تلخ در این نقاط در نظر گرفته شدهاست؟
از دیدگاه تخصصی ما در شرکت آب منطقهای، تاسیسات آبی اعم از سدها، بندهای انحرافی بهویژه کانالهای آبیاری و زهکشی، محیطهایی با پارامترهای هیدرولیکی متغیر و غیرقابل پیشبینی هستند که به هیچ عنوان برای فعالیتهای تفریحی و شنا طراحی نشدهاند. برنامه عملیاتی ما بر پایه دکترین مهندسی پیشگیری و ارتقای سطح ادراک خطر در جامعه هدف استوار است. ما هشدارهای فنی و رسمی خود را از طریق بسترهای رسانهای و شبکههای اجتماعی منتشر کردهایم. همچنین بازبینی و نصب دوباره تابلوهای هشدار در نقاط استراتژیک و هماهنگیهای فرابخشی با فرمانداریها، دهیاریها برای پایش منسجم در فصل گرما، از اقدامات کلیدی ما در این بازه زمانی است تا با رویکردی بازدارنده، مانع از حضور افراد در حریم خطر شویم.
آیا این شرکت تاکنون نقاط پرخطر و حادثهخیز در محدوده سدها، کانالهای انتقال آب و رودخانههای استان را بهصورت دقیق شناسایی و اولویتبندی کرده است؟ نتایج این پایشها چه میگوید و کدام مناطق در صدر این فهرست قرار دارند؟
بله، پایشهای مستمر میدانی و تحلیل دادههای حوادث سنوات گذشته نشان میدهد که کانالهای اصلی شبکه آبیاری دشتستان به ویژه در محدوده آبپخش، سعدآباد و شبانکاره بهدلیل ویژگیهای خاص هیدرولیکی و سهولت دسترسی در رده اول نقاط بحرانی قرار دارند. همچنین دریاچه سدها و بندهای انحرافی بهدلیل ایجاد جریانهای مکشی و گردابهای پنهان، از نقاط فوقپرخطر شناسایی شدهاند که تمرکز اقدامات حفاظتی ما بر این کانونها معطوف شده است.
با وجو این تمهیدات اما همچنان شاهد غرقشدگی کودکان، نوجوانان و جوانان در تاسیسات آبی استان هستیم؛ بر اساس آمارهای موجود، در سالهای اخیر بیشترین موارد غرقشدگی در کدام سدها، رودخانهها یا کانالهای آب استان بوشهر رخ داده و سهم منطقه آبپخش در این حوادث چه میزان بوده است؟
بررسی حوادث سنوات اخیر نشان میدهد که ما با دو طیف متفاوت از مخاطرات روبهرو هستیم؛ کودکان و نوجوانانی که بهدلیل نزدیکی محل سکونت به کانالها و زهکشها دچار حادثه میشوند و جوانانی که با هدف تفریح به کانالها، مخازن سدها و رودخانهها مراجعه میکنند. اگرچه عدد دقیق و تفکیکشده در اختیار سازمان اورژانس استان بوشهر است اما میتوان اعتراف کرد که بهدلیل تراکم بالای شبکههای آبیاری و دسترسیهای متعدد در شهرستان دشتستان و شهرستان تنگستان (به طور خاص شهر اهرم)، فراوانی حوادث در این نواحی بسیار نگرانکننده و چشمگیر است و ضرورت توجه هرچه بیشتر خانوادهها به این موضوع را عیان میکند.
برای آگاهسازی خانواهها و جوامع محلی بهویژه در روستاها و شهرهای مجاور کانالها و سدها، چه برنامههای آموزشی یا اطلاعرسانی اجرا شده و این اقدامات تا چه حد توانسته رفتار پرخطر شنا در این نقاط را کاهش دهد؟
برنامههای آگاهسازی ما شامل اطلاعیههای فنی، نصب علائم بصری در نقاط حادثهخیز، تعامل مستقیم با معتمدان محلی و شوراها برای انتقال مفاهیم خطر به جامعه بوده است. ارزیابیهای ما نشان میدهد که این اقدامات در لایه دانش و آگاهی موفق عمل کردهاند؛ یعنی جامعه محلی نسبت به مرگبار بودن این تاسیسات آگاهی یافته است. با این حال، در لایه تغییر رفتار پرخطر، هنوز با خلأ مواجه هستیم. واقعیت این است که آگاهی به تنهایی برای مهار کشش افراد به سمت آب در دمای بالای تابستان کافی نیست و باید این فرایند آموزشی با مشارکت گروههای مرجع جوانان همافزا شود تا منجر به تغییر قطعی در الگوی رفتاری جوانان و نوجوانان شود.
چرا با وجود تکرار این حوادث، هنوز در برخی نقاط حادثهخیز استان نشانهگذاریهای هشداردهنده، تابلوهای خطر یا موانع بازدارنده بهصورت کامل و استاندارد نصب نشده است؟
وسعت بسیار زیاد شبکههای آبیاری و پراکندگی جغرافیایی تاسیسات در کنار محدودیتهای منابع اعتباری، مانع از پوشش صددرصدی و آنی تمام مسیرها میشود. علاوه بر این، ما با معضل سرقت و تخریب تجهیزات هشداردهنده و علائم ایمنی روبهرو هستیم که استمرار حفاظت بصری را با اختلال مواجه میکند. استراتژی فعلی ما بر اطلاعرسانی بصری به صورت نقطهای و متمرکز بر گرههای بحرانی استوار شدهاست. ما بهجای توزیع یکنواخت و غیرموثر منابع، تلاش میکنیم در نقاطی که سوابق تکرار حادثه دارند، اقدامات بازدارنده استانداردتری شامل علائم هشداری بزرگ مقیاس و اطلاعرسانی دوچندان را اعمال کنیم تا با منابع موجود، بیشترین ضریب ایمنی حاصل شود.
آیا شما در شرکت آب منطقهای بوشهر برنامهای هم برای نصب علائم هشدار چندزبانه، ایجاد حصار یا محدودسازی دسترسی در نقاط بسیار پرریسک داشتید، این طرحها در چه مرحلهای قرار دارند؟
در نقشهراه ایمنی ما، نصب علائم هشدار با استفاده از المانهای تصویری و بزرگ مقیاس برای افزایش ضریب درک خطر از سوی مجاورین و مسافران و افراد غیربومی پیشبینی شدهاست. در خصوص حصارکشی و محدودسازی دسترسی، اولویت ما بر نقاط فوقپرخطر نظیر دریچههای تخلیه، حوضچههای آرامش و سازههای تقاطعی است که مکش آب در آنها مرگبار است. گرچه فازهای اجرایی سنگین بهدلیل نیاز به بودجههای کلان با زمانبندیهای بلندمدت گره خورده است، اما اصل اقدام برای نقاط فوقبحرانی بهعنوان یک ضرورت اجتنابناپذیر در دستور کار قرار گرفته است؛ در برخی نقاط در حال اقدام و در برخی دیگر بهدنبال جذب اعتبارات لازم برای پیادهسازی فیزیکی آنها هستیم.
در این میان، هماهنگی و تقسیم وظایف میان شرکت آب منطقهای، فرمانداریها، دهیاریها و دستگاههای امدادی برای پیشگیری از شنا در کانالها و سدها چگونه تعریف شده؟ آیا اقدام مشترکی در این زمینه انجام شده است؟
پیشگیری از غرقشدگی یک پازل مدیریتی چندوجهی است که هیچ دستگاهی به تنهایی قادر به حل آن نیست. نقش شرکت آب منطقهای بر مدیریت فنی، شناسایی ریسک و نصب علائم هشدار متمرکز است. فرمانداریها در راس هماهنگیهای حاکمیتی وظیفه ایجاد همافزایی بین دستگاهی را برعهده دارند. دهیاریها و شوراها ضمن ایمنسازی مناطق در حوزه شهر و روستا بهعنوان دیدهبانهای محلی، نقش حیاتی در اطلاعرسانی مویرگی و پایش روزانه حریم کانالها ایفا میکنند و دستگاههای امدادی نیز در لایه پاسخ سریع به حوادث مستقر هستند. اقدام مشترک ما میتواند ضریب ایمنی اجتماعی را در مجاورت تاسیسات آبی ارتقا دهد.
حال با توجه به اینکه تابستان رسیده، برای امسال آیا اقدام فوری و بازدارندهای در نظر گرفتهای که در کوتاهمدت مانع تبدیلشدن یک تفریح ساده به حادثهای مرگبار برای کودکان و نوجوانان استان شود؟
راهکار فوری ما برای فصل جاری، هشدار بصری حداکثری و توسعه فرهنگی است. اما بیش از هر چیزی نیازمند مشارکت خانوادهها، فعالان فرهنگی و اجتماعی و رسانهها برای تغییر رفتارهای مخاطرهآمیز هستیم و در این مسیر از همه پیشنهادات هم استانیها بهویژه نخبگان مناطق پیرامونی شبکههای آبیاری و تاسیسات آبی که زیست آنها همواره با این سازهها در ارتباط هست، استقبال میکنیم.
